Charakterystyka Sachema (Czerwonego Sępa)
Sachem, czyli Czerwony Sęp, to ostatni potomek wodzów indiańskiego plemienia Czarnych Wężów, zmuszony przez dyrektora cyrku do publicznych występów ku uciesze niemieckich osadników z miasteczka Antylopa. Sienkiewicz napisał tę nowelę w 1883 roku jako alegorię losu narodu pozbawionego ziemi i tożsamości - los Indianina czytany był przez współczesnych jako obraz sytuacji zaborami rozerwanej Polski. Poniżenie Sachema osiąga punkt kulminacyjny w scenie, gdy tłum oblewa go wodą z pompowania, a on znosi to w milczeniu, nie mając żadnej możliwości sprzeciwu.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Kim jest i jaka jest jego rola?
\nSachem, znany też jako Czerwony Sęp, to ostatni potomek wodzów indiańskiego plemienia Czarnych Wężów. W świecie noweli Sienkiewicza jest postacią podwójnie tragiczną: z jednej strony reprezentuje naród całkowicie unicestwiony przez białych kolonizatorów, z drugiej - sam stał się narzędziem rozrywki dla tych, którzy jego przodków wytępili. Funkcja Sachema w fabule jest kluczowa, choć paradoksalna: formalnie jest głównym „atrakcją" cyrku wędrownego, faktycznie zaś - żywym eksponatem własnego upadku. To wokół niego kręci się zarówno fabuła, jak i moralne przesłanie całej noweli.
\nSachem nie nawiązuje żadnej równorzędnej relacji z innymi postaciami. Dyrektor cyrku traktuje go jak towar - cenny, bo egzotyczny, ale całkowicie zależny od woli pracodawcy. Mieszkańcy Antylopy, miasteczka zamieszkałego przez niemieckich osadników, widzą w nim sensację, obiekt drwiny i pogardy. Nikt w tekście nie zwraca się do niego jak do człowieka.
\n\nWygląd i pierwsze wrażenie
\nSienkiewicz rysuje portret Sachema oszczędnie, ale precyzyjnie. To stary mężczyzna o twarzy pooranej zmarszczkami, o ciemnej, wyschniętej skórze - w stroju wodza plemiennego, z piórami i farbami na ciele. Ów strój nie jest jednak wyrazem dumy: to kostium. Sachem wkłada go na rozkaz, bo tłum za to płaci. Pierwsze wrażenie, jakie wywiera na mieszkańcach Antylopy, to egzotyka i osobliwość - coś między żywym muzealnym eksponatem a dzikim zwierzęciem pokazywanym za pieniądze.
\n\nOsobowość i cechy charakteru
\n\nGodność uwięziona w ciele sługi
\nCzerwony Sęp wywodzi się z linii wodzów - ludzi, których autorytet opierał się na sile, odwadze i szacunku całego plemienia. Ta świadomość nie opuściła go całkowicie, choć rzeczywistość ją bezlitośnie zgniotła. W jego milczeniu, w sztywnej postawie na arenie cyrku, Sienkiewicz sugeruje resztkę dawnej powagi. Sachem nie błaznuje z własnej woli - musi. I właśnie ta różnica między tym, czym był, a tym, czym go uczyniono, jest źródłem całego dramatyzmu postaci.
\n\nNiemość jako jedyna forma oporu
\nSachem prawie nie mówi. Nie odpowiada na zaczepki tłumu, nie reaguje na drwiny, nie tłumaczy się. To milczenie bywa mylnie odczytywane jako tępota lub rezygnacja - tymczasem jest jedyną przestrzenią, w której Indianin pozostaje sobą. Cyrk odebrał mu wolność, kraj, naród, imię zastąpił pseudonimem-szyldem. Nie odebrał mu jednak prawa do zamknięcia się w sobie.
\n\nBezwolność i całkowite uzależnienie
\nSachem nie decyduje o niczym. Dyrektor cyrku ustala trasę, czas i warunki występu. Mieszkańcy Antylopy - potomkowie tych samych Niemców, którzy wytępili Czarne Węże - płacą, by go oglądać, a następnie upokarzają go publicznie, polewając wodą z pompowania. Indianin znosi to biernie. Sienkiewicz nie daje mu nawet gestu sprzeciwu, co czyni jego położenie jeszcze bardziej przytłaczającym.
\n\nŚwiadomość upadku
\nNajtrudniejsze w lekturze Sachema jest to, że - w przeciwieństwie do postaci nieświadomych swej degradacji - on zdaje się rozumieć, co się z nim dzieje. To nie człowiek, który stracił zmysły i w obłędzie nie pojmuje własnej sytuacji. To ktoś, kto wie, że jest ostatnim, że po nim nie będzie już nikogo, i kto mimo tej wiedzy każdego dnia wkłada pióropusz i wychodzi na arenę. Ta bezwyjściowość, przy pełnej świadomości sytuacji, czyni z niego postać autentycznie tragiczną.
\n\nEwolucja postaci
\nSachem jest postacią statyczną w sensie psychologicznym - nie przechodzi przemiany wewnętrznej, nie doznaje objawienia, nie buntuje się. Jednak nowela zawiera pewien ruch: od prezentacji „atrakcji" do finałowego, milczącego epizodu poniżenia przez tłum. Ten ruch nie jest ewolucją charakteru, lecz stopniowym odsłanianiem jego tragizmu. Czytelnik nie obserwuje zmiany Sachema - obserwuje coraz pełniejszy obraz jego zniewolenia.
\n\nZnaczenie postaci
\nSachem jest przede wszystkim symbolem narodu wymazanego z historii. Sienkiewicz pisał tę nowelę w 1883 roku, w czasie gdy Polska nie istniała na mapach Europy od ponad stu lat. Analogia jest oczywista i zamierzona: los Czerwonego Sępa to metafora losu każdego narodu pozbawionego ziemi, języka i prawa do własnej tożsamości. Ostatni wódz Czarnych Wężów nie walczy - bo nie ma już o co walczyć. Jego plemię zginęło, a on sam stał się eksponatem ku uciesze tych, którzy je zgładzili.
\nPostać Sachema stawia też pytanie o granicę między ofiarą a współudziałem we własnym upokorzeniu. Indianin bierze pieniądze za występy, wkłada strój wodza na rozkaz obcego, daje się wystawiać na pośmiewisko. Czy ma wybór? Sienkiewicz nie formułuje odpowiedzi wprost, ale sam kontekst - brak rodziny, narodu, ojczyzny, jakiejkolwiek alternatywy - mówi wystarczająco dużo. Sachem nie jest ofiarą własnej słabości. Jest ofiarą historii, która nie zostawiła mu żadnego wyjścia.