„W małym dworku” jako parodia dramatu realistycznego

Witkacy napisał W małym dworku w 1921 roku jako świadomy eksperyment formalny - dramat, który udaje jedno, a jest czymś zupełnie innym. Zewnętrzna powłoka utworu łudząco przypomina mieszczański dramat realistyczny: wiejski dworek, rodzina w żałobie, kwestia spadku, miłosne komplikacje. Pod tą powierzchnią kryje się jednak precyzyjnie skonstruowana parodia, rozsadzająca gatunek od środka.

Co parodia realistyczna oznacza w praktyce

Dramat realistyczny - taki, jaki pisali Ibsen czy Czechow - opiera się na kilku filarach: prawdopodobnych postaciach, logicznej motywacji działań, spójnej przyczynowo-skutkowej fabule i środowisku wiernie odtworzonym na scenie. Witkacy bierze każdy z tych filarów i metodycznie go podważa, zachowując jednak pozory konwencji na tyle długo, by widz zdążył ją rozpoznać, zanim zostanie mu wytrącona spod nóg.

Już dobór miejsca akcji wydaje się zachęcać do realistycznej lektury. Mały dworek, ogród, salon z portretem nad kominkiem - to scenografia wprost z Czechowa. Tyle że u Czechowa martwa matka nie siada do stołu i nie komentuje romansu swojego męża.

Widmo Anastazji jako gest antynaturalistyczny

Centralna figura dramatu - Widmo Matki, Anastazja Nibek - jest najradykalniejszym gestem Witkacego wobec realizmu. W konwencjonalnym dramacie śmierć postaci zamyka jej obecność sceniczną; tu śmierć Anastazji jest zaledwie wstępem do właściwego działania. Widmo pojawia się, rozmawia, osądza, interweniuje w relacje żywych.

To nie jest „duch" w romantycznym sensie - symbol czy wizja bohatera. Anastazja zachowuje się zupełnie pragmatycznie: kłóci się z Dyapanazym o jego romans z Zosią, obserwuje Amelkę, wchodzi w interakcje z Ignacym Kozdroniom. Jej obecność jest scenicznie traktowana jako normalna, co właśnie rozbija realistyczny horyzont. Witkacy nie wyjaśnia, skąd się bierze i co znaczy - realizm wymagałby albo racjonalnego uzasadnienia, albo wyraźnego oznaczenia jako halucynacja.

Konwencja rodzinnego dramatu i jej podważanie

Fabuła W małym dworku mogłaby być szkieletem porządnego dramatu obyczajowego: wdowiec Dyapanazy Nibek przeżywa romans, córki Zosia i Amelka wchodzą w konflikty, pojawia się Ignacy Kozdroń jako potencjalny adorator, Jęzory Pasiukowski komplikuje relacje. Każda z tych postaci mogłaby bez trudu zaistnieć w dramacie Ibsena.

Witkacy jednak nieustannie zakłóca tę strukturę niespodziewanymi przesunięciami tonu. Sceny, które powinny być dramatycznie poważne - konfrontacja Dyapanazego z Widmem żony, wyznania miłosne - przeplatają się z dialogami absurdalnymi, w których postacie nagle mówią o rzeczach zupełnie nieadekwatnych do sytuacji. Kozdroń i Pasiukowski prowadzą rozmowy, które brzmią jak parodia filozoficznych dysput, zupełnie nie pasując do realistycznych postaci „z tła".

Język jako narzędzie parodii

W realistycznym dramacie język postaci odzwierciedla ich psychologię i klasę społeczną - każda replika wynika z charakteru i sytuacji. Witkacy bawi się tą zasadą na poziomie stylistycznym. Imiona postaci - Dyapanazy, Anastazja, Nibek, Pasiukowski, Kozdroń - są już same w sobie sygnałem: brzmią jak karykatury nazwisk z mieszczańskiej dramaturgii, zbyt pretensjonalne, żeby były „prawdziwe".

Dialogi oscylują między patetycznym stylem melodramatu a nagłymi, prozaicznymi wtręcami. Postacie potrafią w połowie wzniosłej kwestii zjechać na zupełnie przyziemny poziom, jakby autor celowo wyciągał dywan spod nóg własnym bohaterom. Ta technika - nagłe pęknięcia tonu - to sygnatura parodii, nie błąd dramaturgiczny.

Struktura dramatu wobec reguł gatunku

Realistyczny dramat dąży do rozwiązania: konflikty zostają w jakiś sposób zamknięte, choćby tragicznie. W małym dworku takiego domknięcia nie oferuje. Napięcia między postaciami nie rozładowują się w sposób psychologicznie wiarygodny; Widmo znika bez wyjaśnienia, relacje nie zostają uporządkowane, a sam dramat kończy się w sposób, który zamiast katharsis przynosi rodzaj inscenizowanego pytajnika.

Witkacy wiedział, co robi - w swoich tekstach teoretycznych (przede wszystkim w koncepcji Czystej Formy) wprost opisywał teatr realistyczny jako skostniałą konwencję, która naśladuje życie zamiast tworzyć autonomiczne dzieło sztuki. W małym dworku to ta teoria w działaniu: dramat, który zakłada realistyczną maskę po to, żeby ją zedrzeć na oczach widza.

Parodia jako metoda krytyki

Parodia nie jest tu celem samym w sobie - Witkacy nie drwi z realizmu dla samej przyjemności drwiny. Stawiając widza wobec znajomych konwencji, które nagle przestają działać zgodnie z oczekiwaniami, zmusza go do refleksji nad tym, czego właściwie oczekuje od teatru. Czy chce fotografii życia, czy doświadczenia estetycznego innego rzędu?

Widmo Anastazji siedzącej przy stole rodzinnym obok żywych jest obrazem, który nie mieści się w żadnej realistycznej logice - i właśnie dlatego zostaje w głowie. Realizm taki obraz odrzuciłby jako nonsens. Witkacy pokazuje, że to, co nonsensowne w realistycznych kategoriach, może być scenicznie i emocjonalnie potężniejsze niż najbardziej skrupulatnie odtworzona codzienność.