Czysta Forma, groteska, absurd - słowniczek pojęć do dramatów Witkacego

Ten słowniczek powstał z myślą o uczniach mierzących się z dramatami Stanisława Ignacego Witkiewicza - zwłaszcza z W małym dworku (1921). Witkacy stworzył własny język teorii teatru, bez znajomości którego analiza jego sztuk sprowadza się do opisu fabuły. Hasła pogrupowano tematycznie: zacznij od sekcji, która aktualnie potrzebna ci do pracy pisemnej lub wypowiedzi ustnej. Przy każdym pojęciu znajdziesz krótkie zastosowanie - czyli jak konkretnie działa ono w W małym dworku.

Pojęcia teorii teatru Witkacego

Czysta Forma - centralna kategoria estetyczna Witkacego: dzieło sztuki jest wartościowe nie dlatego, że opowiada jakąś historię lub wzrusza, lecz dlatego że tworzy autonomiczną całość formalną - kompozycję napięć, barw, dźwięków lub słów, działającą bezpośrednio na zmysły i wyobraźnię. W teatrze oznacza to, że logika scenicznych wydarzeń nie musi odpowiadać logice życia. W W małym dworku Witkacy realizuje tę zasadę przez zestawienie scen realistycznych z pojawieniem się Widma Matki: widz ma nie pytać "dlaczego ona tu jest?", lecz odczuć napięcie między obecnością a nieobecnością.

Uczucie metafizyczne - według Witkacego jedyne autentyczne doświadczenie religijne nowoczesnego człowieka: nagłe, nieracjonalne poczucie obcości własnego istnienia, grozy istnienia w ogóle. Sztuka ma to uczucie wywoływać - nie przez moralizowanie, lecz przez odpowiednie operowanie formą. Dyapanazy Nibek, tkwiący między żywą Zosią a duchem żony, doświadcza czegoś bliskiego temu stanowi: realność i irrealność stapiają się do tego stopnia, że człowiek traci grunt pod nogami.

Teoria Czystej Formy w dramacie - szczegółowe przełożenie ogólnej estetyki na teatr: aktorzy mogą mówić rzeczy niepowiązane z akcją, postacie mogą zmieniać charakter bez psychologicznego uzasadnienia, czas i przestrzeń nie muszą być spójne. Witkacy opisał te zasady w traktacie Teatr. Wstęp do teorii Czystej Formy w teatrze (1923). W małym dworku wyprzedza ten traktat o dwa lata, ale już go praktykuje: Widmo Anastazji funkcjonuje w tej samej przestrzeni co żywi, bez żadnego dramaturgicznego uzasadnienia.

Deformacja - świadome zniekształcenie rzeczywistości w dziele sztuki: postaci są przerysowane, relacje przesadzone, zdarzenia pozbawione prawdopodobieństwa. Deformacja nie jest błędem - to narzędzie ujawniające to, co pod powierzchnią codzienności ukryte. Kozdroń i Pasiukowski w W małym dworku to figury zdeformowane: ich obsesje i zachowania nie mają psychologicznej głębi postaci realistycznych, za to wyolbrzymiają pewne typy ludzkie do granicy karykatury.

Wielość poziomów rzeczywistości scenicznej - zasada, według której na scenie Witkacego jednocześnie istnieją co najmniej dwa porządki: realistyczny i fantastyczny (metafizyczny). Nie są one wyraźnie oddzielone - bohaterowie reagują na ducha tak, jakby był częścią codzienności. W W małym dworku Widmo Anastazji rozmawia, ingeruje w życie rodziny i wyraża zazdrość - to nie sen ani halucynacja, lecz równoprawny element scenicznej rzeczywistości.

Pojęcia literackie i gatunkowe

Dramat awangardowy - gatunek zrywający z konwencjami dramatu realistycznego i naturalistycznego: odrzuca zasadę mimesis (naśladowania rzeczywistości), linearną fabułę oraz psychologicznie spójne postaci. Witkacy jest jednym z głównych twórców awangardy dramatycznej w Polsce. W małym dworku to dramat awangardowy, bo tytułowy dworek - pozornie realistyczna sceneria - staje się przestrzenią zdarzeń niemożliwych.

Groteska - kategoria estetyczna łącząca to, co śmieszne, z tym, co przerażające lub odrażające, na zasadzie nierozwiązywalnego napięcia. Groteska nie pozwala się jednoznacznie zdekodować: nie wiadomo, czy śmiać się, czy lękać. Sceny w W małym dworku, w których Dyapanazy uwodzi kolejną kobietę w obecności ducha martwej żony, mają wyraźnie groteskowy charakter - komizm sytuacji i makabryczna obecność Widma wzajemnie się wzmacniają.

Absurd - w dramaturgii: zasada budowania akcji i dialogów tak, by zdarzenia i wypowiedzi pozbawione były logicznej motywacji, a postacie działały na przekór oczekiwaniom. Absurd u Witkacego wyprzedza o kilkadziesiąt lat teatr absurdu Becketta i Ionesco. W W małym dworku absurdalny jest np. spokój, z jakim domownicy przyjmują obecność Widma, albo namiętności, które wybuchają w tak nieodpowiednim miejscu i czasie.

Katastrofizm - przekonanie wyrażane przez twórczość (nie tylko wprost w tekście), że cywilizacja zmierza ku nieuchronnej zagładzie. U Witkacego katastrofizm ma wymiar zarówno kulturowy (śmierć sztuki i uczucia metafizycznego pod wpływem mieszczańskiej przeciętności), jak i polityczny (przeczucie totalitaryzmu). Gnilna atmosfera W małym dworku - rozpad rodziny, zdrady, obecność śmierci - to katastrofizm w mikroskali: jeden dworek jako symbol całej epoki.

Ekspresjonizm - nurt w sztuce początku XX wieku, który zamiast odwzorowywać rzeczywistość, wyraża wewnętrzne stany psychiczne przez intensywne środki formalne: jaskrawe kontrasty, przerysowanie, krzykliwość. Witkacy czerpał z ekspresjonizmu, zwłaszcza w sposobie budowania postaci i napięcia emocjonalnego. Wybuchy emocji Dyapanazego czy Kozdroña mają ekspresjonistyczną intensywność - mówią więcej o stanie wewnętrznym niż o zewnętrznych zdarzeniach.

Dramat symboliczny - dramat, w którym postacie, przedmioty i zdarzenia mają wymiar przenośny: oznaczają coś poza dosłowną treścią. Widmo Anastazji to nie tylko duch konkretnej kobiety - symbolizuje przeszłość, winę i niemożność ucieczki od własnej historii. Dworek jako przestrzeń dramatu odsyła do całej tradycji ziemiańskiej i jej zmierzchu.

Monolog wewnętrzny - technika ujawniania myśli i emocji postaci bezpośrednio, bez pośrednictwa narracji. W dramacie przybiera formę tyrad wypowiadanych jakby do siebie. Witkacy chętnie stosuje tę technikę, by ujawnić rozpad wewnętrzny postaci - dialogi w W małym dworku często bardziej przypominają równoległe monologi niż prawdziwą wymianę myśli.

Didaskalia - autorskie wskazówki inscenizacyjne zapisane w tekście dramatu, precyzujące scenografię, zachowanie postaci, atmosferę. Witkacy traktował didaskalia jako pełnoprawną część dzieła: są szczegółowe, nieraz ironiczne. W W małym dworku didaskalia precyzują wygląd i zachowanie Widma - to nie pozostawia reżyserowi przypadkowi.

Pojęcia filozoficzne i światopoglądowe

Solipsyzm - stanowisko filozoficzne, według którego jedyną pewną rzeczywistością jest własna świadomość podmiotu; istnienie świata zewnętrznego pozostaje nieweryfikowalne. Witkacy zmagał się z tym problemem filozoficznie i artystycznie. Postacie jego dramatów często funkcjonują we własnych, nieprzenikających się światach - co sprawia, że kontakt między nimi jest złudny lub niemożliwy.

Tajemnica istnienia - Witkacowskie określenie fundamentalnego faktu, że jesteśmy, a nie ma nas nie być: nierozwiązywalna zagadka bytu, którą dawniej religia i sztuka pomagały oswoić. Gdy sztuka staje się tylko rozrywką, a religia zanika, człowiek pozostaje z tą tajemnicą sam. W małym dworku tematyzuje tę kwestię przez obecność śmierci (Widmo) w środku banalnej codzienności.

Nihilizm - przekonanie o braku obiektywnych wartości, sensu ani celu istnienia. Witkacy nie był prostym nihilistą, ale jego dramaty diagnozują kulturę, która nihilizm produkuje: gdy wszystkie wartości okazują się umowne, pozostają popędy, nuda i destrukcja. Relacje w W małym dworku - zdrada, rywalizacja, erotyczna obsesja - pozbawione są głębszej motywacji, co tę diagnozę potwierdza.

Eschatologia - dział filozofii i teologii zajmujący się ostatecznymi kwestiami: śmiercią, końcem świata, tym, co po śmierci. W dramatach Witkacego eschatologia jest zlaicyzowana: nie ma nieba ani piekła, jest za to Widmo - obecność, która nie daje się ani potwierdzić, ani odpędzić. Anastazja jako Widmo funkcjonuje na granicy eschatologicznej - jest po śmierci, ale nie "gdzieś tam", lecz tu, w dworku.

Dekadentyzm - postawa wyrażająca przekonanie o nieuchronnym schyłku, fascynację rozkładem, wyczerpaniem energii witalnej. W W małym dworku dekadencka atmosfera pojawia się w relacjach między postaciami: związki są zepsute, miłość zdegradowana do obsesji, a rodzina jako instytucja - w rozsypce.

Pojęcia dotyczące postaci i struktury dramatu

Postać-maska - bohater pozbawiony psychologicznej głębi, funkcjonujący jako typ lub symbol. W dramatach Witkacego postacie często są maskami określonych postaw lub sił: Kozdroń jako uosobienie brutalnej żywotności, Pasiukowski jako figura natrętnego intruza. Nie pyta się o ich dzieciństwo ani motywacje - liczy się rola, jaką odgrywają w strukturze dramatu.

Widmo (fantom sceniczny) - postać umarłej osoby funkcjonująca na scenie na równi z żywymi. To nie halucynacja jednego bohatera - widmo u Witkacego jest obiektywnym elementem rzeczywistości scenicznej. Anastazja jako Widmo nie przynosi grozy rodem z horroru, lecz metafizyczny niepokój: granica między życiem a śmiercią jest tu umowna i przepuszczalna.

Dialog pozorny - wymiana replik, w której rozmówcy nie słuchają siebie nawzajem i mówią obok siebie. Witkacy stosuje ten zabieg, by pokazać niemożność prawdziwego porozumienia. Wiele scen W małym dworku opiera się na tej technice: postacie wygłaszają własne obsesje, nie reagując na to, co mówi drugi.

Dworek jako topos - topos to powtarzający się motyw literacki o utrwalonym zestawie skojarzeń. Dworek szlachecki w literaturze polskiej (od Mickiewicza przez Żeromskiego) to symbol tradycji, ładu, polskości. Witkacy demontuje ten topos: jego dworek jest przestrzenią dekadencji, erotycznych intryg i metafizycznych zakłóceń - antymodel bezpiecznego domu.

Tragifarsa - gatunek łączący elementy tragedii i farsy: poważne, a nawet tragiczne zdarzenia rozgrywają się w sposób farsowy, komiczny, groteskowy. W małym dworku mieści się w tej formule: śmierć, zdrada i metafizyczny lęk podawane są w opakowaniu komicznych nieporozumień i przerysowanych reakcji.

Ironia dramatyczna - sytuacja, gdy widz wie więcej niż bohaterowie lub gdy wypowiedzi postaci znaczą coś innego, niż intencjonalnie komunikują. Witkacy używa ironii dramatycznej systematycznie: patetyczne deklaracje postaci są rozbijane przez absurdalny kontekst, w którym padają.

Pojęcia historyczne i kulturowe

Dwudziestolecie międzywojenne - okres w kulturze polskiej między 1918 a 1939 rokiem, charakteryzujący się gwałtownym ścieraniem się tradycji i awangardy. Witkacy tworzył w tym czasie jako jedna z najbardziej radykalnych postaci epoki: gdy inni świętowali odzyskaną niepodległość, on diagnozował kryzys kultury europejskiej.

Kryzys kultury mieszczańskiej - przekonanie (wspólne Witkacemu, Freudowi, Nietzschemu), że kultura europejska schyłku XIX i początku XX wieku wyczerpała swoje możliwości: standaryzacja, komercjalizacja i demokratyzacja zabiły autentyczne doświadczenie estetyczne i religijne. W dramatach Witkacego ten kryzys widoczny jest w tym, że postacie nie są zdolne do prawdziwej miłości, sztuki ani wiary - zostają im tylko popędy i pozory.

Awangarda - nurt artystyczny odrzucający tradycję na rzecz eksperymentu formalnego i nowych środków wyrazu. W Polsce dwudziestolecia awangardę reprezentowały m.in. grupy Skamander i Awangarda Krakowska, ale Witkacy stał osobno - jego eksperymenty teatralne nie mieściły się w żadnej grupie. W małym dworku z 1921 roku to wczesny przykład polskiej awangardy dramatycznej.