Czas, miejsce akcji i geneza utworu
Friedrich Dürrenmatt napisał „Wizytę starszej pani” w 1955 roku jako gorzką diagnozę powojennego społeczeństwa ogarniętego szałem konsumpcji. Akcja dramatu rozgrywa się w fikcyjnym, zrujnowanym miasteczku Güllen, którego nazwa symbolizuje moralny upadek mieszkańców. Czas wydarzeń nie został precyzyjnie określony, co nadaje historii uniwersalny charakter przypowieści o chciwości i winie.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Geneza utworu
Szwajcarski dramaturg Friedrich Dürrenmatt ukończył tekst w 1955 roku w zaledwie kilka tygodni. Premiera odbyła się 29 stycznia 1956 roku w zuryskim SchauspielhausNajwiększy i najważniejszy teatr dramatyczny w Zurychu, znany z wystawiania sztuk awangardowych i współczesnych.. Sztuka błyskawicznie zdobyła międzynarodowy rozgłos, trafiając na sceny w całych Niemczech i Austrii.
Tło historyczne utworu ściśle wiąże się z powojennym WirtschaftswunderZjawisko gwałtownego wzrostu gospodarczego w Niemczech Zachodnich i Austrii w latach 50. XX wieku.. Dürrenmatt obserwował społeczeństwo, które jeszcze niedawno milcząco akceptowało zbrodnie nazizmu, a teraz rzuciło się w wir konsumpcji. Ta refleksja zrodziła pomysł na historię społeczności gotowej zamordować człowieka za miliard franków.
Autor czerpał z antycznej tragedii greckiejGatunek dramatu starożytnego, w którym bohater mierzy się z nieuchronnym przeznaczeniem (fatum), co prowadzi do jego zguby.. Przeniósł motywy nieuchronności losu, winy i kary w realia współczesnej demokracji. Sam tytuł oryginału, Der Besuch der alten Dame, brzmi niewinnie i kurtuazyjnie. Ten zabieg potęguje szok, gdy poznajemy prawdziwy cel przyjazdu miliarderki.
Miejsce akcji - Güllen i jego symbolika
Wydarzenia rozgrywają się w fikcyjnym miasteczku Güllen, położonym gdzieś w Europie Środkowej. Nazwa miejscowości to celowy zabieg językowy. W dialekcie szwabskim i alemańskim słowo Gülle oznacza gnojówkę. Dürrenmatt wprost sugeruje, że miasto tonie w śmierdzącej biedzie i moralnym rozkładzie.
Güllen to dawniej prężny ośrodek przemysłowy i kulturalny, w którym zatrzymywały się pociągi ekspresowe, a swoje młode lata spędzili Goethe i Brahms. W momencie rozpoczęcia akcji miasto jest całkowicie zrujnowane, co, jak się później okazuje, było celowym działaniem mściwej Klary Zachanassian.
Dramaturg precyzyjnie ogrywa przestrzeń. Dworzec kolejowy to granica między wielkim światem a prowincją. Tutaj Klara brutalnie zatrzymuje pociąg ekspresowy i stąd odjeżdża z trumną Alfreda Illa. Hotel „Złoty Apostoł” pełni funkcję centrum reprezentacyjnego, gdzie odbywają się negocjacje i oficjalne bankiety.
Kluczowym miejscem dla psychologii tłumu jest sklep Illa. To tam widać, jak mieszkańcy zaczynają kupować drogie towary na kredyt. Żółte buty i luksusowe cygara stają się wizualnym dowodem zdrady. Z kolei sam Ill szuka ratunku w instytucjach władzy i moralności: na posterunku policji, w ratuszu u burmistrza oraz w kościele u pastora. Wszędzie spotyka się z hipokryzją i odrzuceniem. Las Konradsweilwald pozostaje jedynie miejscem sentymentalnych spotkań dawnych kochanków.
Finałowa scena zebrania mieszkańców w sali gimnastycznej przypomina antyczne theatrumW starożytności miejsce widowisk; w literaturze metafora świata jako sceny, na której ludzie odgrywają z góry narzucone role.. Społeczność wydaje wyrok i wykonuje go w blasku fleszy reporterów.
Czas akcji - współczesność bez konkretnej daty
Akcja sztuki toczy się „teraz”, czyli w realiach powojennej Europy Zachodniej lat 50. XX wieku. Dürrenmatt świadomie zrezygnował z podawania konkretnej daty. Zależało mu na stworzeniu uniwersalnej paraboliUtwór, w którym przedstawione postacie i zdarzenia nie są ważne same w sobie, lecz służą przekazaniu głębszej prawdy moralnej., która będzie działać jak ostrzeżenie w każdej epoce.
Realia świata przedstawionego zdradzają jednak epokę. Klara dysponuje niewyobrażalnym majątkiem, kontrolując globalne korporacje. Jej wizycie towarzyszą kamery, ekipy filmowe i dziennikarze. To wyraźne nawiązanie do rodzącej się kultury masowej i potęgi mediów.
Przeszłość bohaterów pozwala osadzić wydarzenia na osi czasu. Klara i Ill mają ponad sześćdziesiąt lat. Zdrada, której Ill dopuścił się w młodości, miała miejsce 45 lat wcześniej, czyli jeszcze przed wybuchem I wojny światowej. To potęguje kontrast między dawnym, utraconym światem a brutalną, skomercjalizowaną teraźniejszością.
Brak sztywnych ram czasowych sprawia, że sztuka zachowuje aktualność. Güllen może znajdować się wszędzie tam, gdzie zbiorowość uznaje, że ludzkie życie ma konkretną cenę.