Groteska i cechy tragikomedii w dramacie Dürrenmatta
Friedrich Dürrenmatt w „Wizycie starszej pani” wykorzystuje groteskę jako jedyny adekwatny język do opisania powojennej rzeczywistości, w której moralność ma konkretną cenę. Szwajcarski dramaturg łączy elementy tragedii i komedii, tworząc świat pełen absurdalnych kontrastów i czarnego humoru. Losy Alfreda Illa i mieszkańców Güllen obnażają mechanizmy zbiorowej hipokryzji oraz łatwość, z jaką społeczeństwo usprawiedliwia zbrodnię.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Czym jest groteska w dramacie Dürrenmatta?
Groteska zderza ze sobą zjawiska skrajnie odmienne: śmierć i humor, wzniosłość i trywialność. W dramacie Dürrenmatta ta sprzeczność organizuje całą fabułę. Klara Zachanassian nie przyjeżdża do Güllen limuzyną, lecz wymusza zatrzymanie luksusowego pociągu ekspresowego w zrujnowanym miasteczku. Towarzyszy jej upiorna świta. Są w niej dwaj ślepcy, Koby i Loby, których kazała okaleczyć za fałszywe zeznania sprzed lat. Miliarderka wozi ze sobą czarną trumnę jako bagaż podręczny.
Bogactwo sąsiaduje tu z fizycznym kalectwem, a elegancja z zapowiedzią mordu. Śmiech widza szybko więźnie w gardle. Obserwujemy absurdalne sytuacje, by po chwili uświadomić sobie ich przerażający sens. Pisarz stosuje ten mechanizm z chirurgiczną precyzją.
Tragikomedia: dwa żywioły w jednym dramacie
Gatunek ten nie polega na prostym wymieszaniu żartów i łez. Komizm odbiera tragediiGatunek dramatu antycznego, w którym bohater musi ponieść klęskę w wyniku nierozwiązywalnego konfliktu. jej dawny patosKategoria estetyczna oznaczająca wzniosłość, powagę i emocjonalne zaangażowanie, charakterystyczna dla klasycznej tragedii., a tragizm nie pozwala na beztroską zabawę. Współczesny bohater musi mieć w sobie rys żałosny, inaczej jego upadek wyda się sztuczny i czysto teatralny.
Alfred Ill idealnie pasuje do tego schematu. W młodości porzucił ciężarną Klarę, przekupił świadków w sądzie i ożenił się dla pieniędzy. Przez dekady żył w kłamstwie. Jego powolne uświadamianie sobie osaczenia i nieudana próba ucieczki pociągiem budują napięcie. Ill nie ginie jednak w heroicznym pojedynku. Zostaje uduszony przez sąsiadów w sali gimnastycznej, a burmistrz cynicznie ogłasza zgon z powodu ataku serca.
Friedrich Dürrenmatt w swoim słynnym eseju „Problemy teatru” (1955) stwierdził, że wina we współczesnym świecie jest rozmyta, a zbrodnie popełniają biurokraci i bezimienne masy. Dlatego uważał, że do opisania XX wieku nadaje się wyłącznie komedia, z której dopiero wyłania się tragizm.
Komizm jako maska okrucieństwa
Scena zebrania w Güllen to mistrzowskie studium hipokryzji. Burmistrz wygłasza wzniosłe przemówienie o europejskim humanizmie. Nauczyciel, rzekomy obrońca moralności, wtóruje mu w tym słowotoku. Jednocześnie wszyscy zgromadzeni mają na nogach nowe, żółte buty kupione na kredyt. Wydają pieniądze za głowę Illa, zanim formalnie zatwierdzą wyrok.
Dürrenmatt tworzy tu komizm sytuacyjnyRodzaj komizmu wynikający z niefortunnego, zabawnego lub absurdalnego splotu wydarzeń., który służy jako zimna diagnoza społeczna. Podobnie działa motyw polowania na czarną panterę. Mieszkańcy biegają po ulicach ze strzelbami, rzekomo szukając zbiegłego zwierzęcia miliarderki. W rzeczywistości to próba generalna przed linczem na głównym bohaterze. FarsaOdmiana komedii oparta na błahych konfliktach, przerysowanych postaciach i nieprawdopodobnych zbiegach okoliczności. płynnie przechodzi w zaplanowane okrucieństwo.
Klara Zachanassian jako figura groteskowa
Główna bohaterka przypomina postać z makabrycznej baśni. Posiada protezę nogi z kości słoniowej i sztuczną rękę. Jej ciało jest częściowo mechaniczne, co upodabnia ją do bezdusznej maszyny wymierzającej sprawiedliwość. Klara łączy w sobie zimną kalkulację z resztkami dawnego uczucia do Alfreda. Planuje złożyć jego zwłoki w specjalnie wybudowanym mauzoleum na Capri.
Rozmowa dawnych kochanków w Lesie Konrada to jedyny moment, gdy ironia na chwilę ustępuje miejsca autentycznemu bólowi. Zaraz potem miliarderka wraca do roli reżyserki makabrycznego spektaklu. Groteska pozwala ukazać jej wewnętrzny paradoks: absolutną władzę i głębokie zranienie.
Absurd jako narzędzie krytyki społecznej
Społeczność Güllen pełni funkcję wypaczonego chóru antycznegoZbiorowy bohater w dramacie starogreckim, komentujący wydarzenia i reprezentujący głos moralności.. Zamiast komentować wydarzenia z perspektywy wyższej mądrości, obnaża zbiorową korupcję. Przemiana mieszkańców przebiega w absurdalnym tempie. Początkowo z oburzeniem odrzucają ofertę Klary. Z czasem jednak sami siebie przekonują o winie Illa, by ostatecznie uwierzyć, że dokonują aktu sprawiedliwości.
Autor udowadnia, że ludzkie sumienie jest niezwykle plastyczne pod wpływem kapitału. Naiwność tych mechanizmów bawi, ale ostatecznie budzi grozę, ponieważ obnaża uniwersalne słabości natury ludzkiej.
Dlaczego Dürrenmatt wybrał tragikomedię?
Klasyczna tragedia wymaga istnienia spójnego porządku moralnego. W nowoczesnym świecie taki porządek nie istnieje, a każdą wartość można kupić. KomediaGatunek dramatyczny o pogodnej tematyce i żywej akcji, często wyśmiewający ludzkie wady. staje się formą uczciwszą, gdyż nie udaje metafizycznego sensu cierpienia.
Finał dramatu to gorzki triumf zła. Klara odzyskuje ciało ukochanego, a miasteczko otrzymuje upragniony miliard. Gra orkiestra, chór śpiewa pochwałę dobrobytu. Pociąg z trumną odjeżdża na południe. Brak tu klasycznego oczyszczeniaCel tragedii antycznej; uwolnienie widza od negatywnych emocji poprzez litość i trwogę.. Zostaje jedynie poczucie dyskomfortu, które jest głównym celem tragikomedii.