Wizyta starszej pani - Friedrich Dürrenmatt - motywy literackie
„Wizyta starszej pani" Friedricha Dürrenmatta to dramat zbudowany wokół kilku potężnych motywów literackich, które wzajemnie się przenikają i napędzają akcję. Zemsta, pieniądz, wina i moralny upadek zbiorowości tworzą sieć zależności, w której nie ma niewinnych. Dürrenmatt posługuje się tymi motywami precyzyjnie, by odsłonić to, co w człowieku najciemniejsze.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Motyw zemsty
Zemsta jest osią całego dramatu - Klara Zachanassian wraca do Güllenu po kilkudziesięciu latach dokładnie po to, by ukarać Alfreda Illa za krzywdę, którą jej wyrządził w młodości. Ill wyparł się jej przed sądem, kupił fałszywych świadków i doprowadził do tego, że musiała opuścić miasto jako zhańbiona i samotna kobieta. Klara nie szuka przypadkowej zemsty - przygotowuje ją latami, wykupując majątek Güllenu i celowo doprowadzając miasto do ruiny, by mieszkańcy byli gotowi sprzedać Illa za miliard. Zemsta Klary jest zimna, metodyczna i pozbawiona emocjonalnych wybuchów, co czyni ją tym bardziej przerażającą. Dürrenmatt pokazuje, że zemsta rozłożona w czasie staje się projektem życiowym, a nie chwilowym afektem - Klara nie spieszy się, bo już dawno wygrała. Motyw zemsty łączy się tutaj z motywem sprawiedliwości, bo Klara uważa swoje działanie za wymierzanie sprawiedliwości, nie za zbrodnię.
Rozwiń: Motyw sprawiedliwości i zemsty (czas czytania: 4 min)Motyw pieniądza i korupcji
Pieniądz w tym dramacie nie jest neutralnym narzędziem - działa jak trucizna, która powoli niszczy moralność całej społeczności. Mieszkańcy Güllenu początkowo odrzucają ofertę Klary i deklarują, że nie sprzedadzą życia człowieka za żadne pieniądze. Jednak niemal natychmiast zaczynają kupować na kredyt - nowe buty, lepsze jedzenie, droższe ubrania - jakby miliard był już w ich kieszeniach. Dług materialny staje się długiem moralnym: im więcej kupują, tym bardziej są uwikłani w logikę zabójstwa. Dürrenmatt pokazuje, że korupcja nie następuje przez jednoznaczną decyzję, lecz przez serię małych kompromisów, z których każdy jest łatwy do uzasadnienia. Ill obserwuje tę transformację i rozumie, że jego los jest przesądzony zanim ktokolwiek wypowie to głośno.
Rozwiń: Motyw pieniądza i korupcji (czas czytania: 3 min)Motyw winy i odpowiedzialności
Alfred Ill jest winny - to nie podlega dyskusji w obrębie fabuły. Jako młody mężczyzna wyparł się ojcostwa, przekupił świadków i zniszczył życie Klary. Dramat nie buduje jednak prostego schematu winy i kary: Ill przez lata żył jako szanowany obywatel, a jego wina była znana tylko jemu i Klarze. Dürrenmatt komplikuje motyw winy pytaniem o to, kto ma prawo wymierzać karę i na jakich zasadach. Ill sam w pewnym momencie akceptuje swój los - nie ucieka, nie prosi o pomoc, nie walczy. To wewnętrzne przyznanie się do winy jest jednym z najbardziej dramatycznych momentów utworu. Autor pyta też o winę zbiorową mieszkańców Güllenu, którzy stają się współsprawcami morderstwa, racjonalizując je jako wyrok sprawiedliwości.
Motyw sprawiedliwości
Dürrenmatt celowo myli pojęcia sprawiedliwości i zemsty, nie pozwalając czytelnikowi na wygodne rozróżnienie między nimi. Klara nazywa swój plan „przywróceniem sprawiedliwości" - i formalnie ma rację, bo Ill rzeczywiście uciekł przed konsekwencjami swoich czynów dzięki korupcji. Mieszkańcy Güllenu ostatecznie też opierają swój wyrok na retoryce sprawiedliwości, głosując za śmiercią Illa na zgromadzeniu, które przypomina parodię demokratycznego procesu. Sprawiedliwość w tym dramacie jest jednak zawsze czyjaś - zależy od tego, kto ma pieniądze i władzę, by ją zdefiniować. Dürrenmatt pokazuje, że instytucje sprawiedliwości (sąd, głosowanie, opinia publiczna) mogą być kupione i użyte do legitymizowania zbrodni.
Rozwiń: Motyw sprawiedliwości i zemsty (czas czytania: 4 min)Motyw upadku moralnego zbiorowości
Jednym z najsilniejszych motywów dramatu jest stopniowa degeneracja moralna całej społeczności Güllenu. Mieszkańcy nie są przedstawieni jako z gruntu źli ludzie - na początku wydają się zwykłymi, skromnie żyjącymi obywatelami, którzy martwią się o przyszłość swojego miasta. Dürrenmatt pokazuje jednak, jak bieda w połączeniu z pokusą finansową skutecznie rozmontowuje wszelkie zasady etyczne. Każdy mieszkaniec przechodzi własną ewolucję od deklarowanego sprzeciwu do milczącej zgody na morderstwo. Najbardziej przejmująca jest scena, w której śmierć Illa zostaje ogłoszona jako „zawał serca" - zbiorowość nie tylko zabija, ale też natychmiast konstruuje kłamstwo, które pozwoli jej żyć z tym faktem. Motyw ten wpisuje się w szerszą refleksję Dürrenmatta o podatności społeczeństwa konsumpcyjnego na moralne bankructwo.
Motyw samotności i wykluczenia
Klara Zachanassian nosi w sobie doświadczenie radykalnego wykluczenia: jako młoda kobieta została wypędzona z Güllenu, zmuszona do prostytucji i odrzucona przez tych, którzy powinni ją chronić. To doświadczenie samotności ukształtowało jej osobowość - stała się kimś, kto nie potrzebuje już niczyjej miłości ani akceptacji, bo nauczyła się, że miłość można kupić lub zniszczyć. Z kolei Ill pod koniec dramatu doświadcza odwrotnej samotności: zostaje stopniowo izolowany przez własną społeczność, która w jego obecności czuje się nieswojo. Nikt nie chce mu towarzyszyć, nikt nie rozmawia z nim szczerze - Ill staje się żywym trupem, którego fizyczna obecność jest tylko kwestią czasu. Dürrenmatt używa motywu samotności, by pokazać, że zarówno ofiara, jak i przyszła ofiara są w pewnym sensie wykluczone ze wspólnoty.
Motyw powrotu
Powrót Klary do Güllenu to nie jest sentymentalna wizyta - to wejście w przestrzeń, która ma zostać rozliczona. Motyw powrotu funkcjonuje tutaj jako odsłonięcie tego, co było ukryte: Klara wraca z całą prawdą o przeszłości, której miasto wolałoby nie pamiętać. Dürrenmatt używa tego motywu, by skonfrontować Güllena z jego własną historią i hipokryzją. Powrót bogatej kobiety jest też ironicznym odwróceniem klasycznego schematu: zamiast wzruszenia i radości pojawia się groza. Klara wraca nie jako ta, którą pamiętają, ale jako ktoś, kto całkowicie przekształcił siebie i teraz przekształci innych. Motyw powrotu podkreśla, że przeszłość nie znika - czeka, aż ktoś ją rozliczy.
Motyw śmierci
Śmierć w tym dramacie jest obecna od początku jako zapowiedź i obietnica. Klara od pierwszej sceny mówi otwarcie o tym, czego chce - życia Illa. Śmierć jest więc z góry zaplanowana, co pozbawia dramat napięcia „czy" i przenosi je na „kiedy" i „jak". Ill początkowo próbuje uciec, szuka pomocy u władz i policji, ale stopniowo godzi się ze swoim losem. Jego pogodzenie się ze śmiercią jest jednym z najbardziej skomplikowanych moralnie elementów dramatu - można je czytać jako akceptację kary za rzeczywistą winę, ale też jako kapitulację wobec systemu, który nie daje mu szans. Śmierć Illa zostaje oficjalnie zakwalifikowana jako zawał serca, co jest groteskowym kłamstwem, którym zbiorowość przykrywa swoje morderstwo.