Hajle Sellasje I – charakterystyka bohatera „Cesarza”

Osobiście Hajle Sellasje nie zabiera głosu na kartach książki. Kapuściński sam przyznał, że w jego dziele tytułowy bohater właściwie się nie pojawia. Zamiast niego mówią ludzie, którzy przez całe życie mu służyli. Z ich strzępków wspomnień, anegdot i obserwacji zbudowany został drobiazgowy portret ostatniego władcy Etiopii.

Mamy do czynienia z reportażemGatunek z pogranicza publicystyki i literatury pięknej, opierający się na autentycznych wydarzeniach., co oznacza, że cesarz był postacią historyczną. Urodził się 23 lipca 1892 roku jako Tafari Makonnen. W 1916 roku został namaszczony na przyszłego władcę. Był kuzynem Zauditu, córki Menelika II, która przejęła tron po Ijasu V. Młody książę otrzymał wówczas tytuł Ras Tafari, co tłumaczy się jako Straszliwy Książę. Objął faktyczną władzę w państwie w imieniu swojej kuzynki, ale dopiero po jej śmierci w 1930 roku ogłosił się Cesarzem Haile Selassie I, Zwycięskim Lwem Plemienia Judy, Wybrańcem Bożym, Królem Królów Etiopii.

Na mocy jego reform Etiopia przekształciła się z monarchii absolutnejForma rządów, w której cała władza spoczywa w rękach jednego władcy, niepodlegającego żadnym prawom. w monarchię konstytucyjnąUstrój, w którym władza monarchy jest ograniczona przez konstytucję i parlament.. Rządy te przerwał w 1935 roku najazd faszystowskich Włoch. Hajle Sellasje ewakuował się do Wielkiej Brytanii, gdzie uformował rząd na uchodźstwie. W 1941 roku, dzięki pomocy Brytyjczyków, Etiopia odzyskała niepodległość, a cesarz powrócił na tron. W latach pięćdziesiątych wprowadzał kolejne reformy, które jednak omijały zakres jego własnej władzy – ta pozostawała nieograniczona. Lata sześćdziesiąte przyniosły regres i powrót do dyktatorskich metod. Narastające niezadowolenie społeczne zaowocowało nieudanym puczemZbrojny zamach stanu, nagłe przejęcie władzy w państwie przez niewielką grupę osób. w 1960 roku.

W 1963 roku Hajle Sellasje był gospodarzem konferencji założycielskiej Organizacji Jedności AfrykańskiejMiędzynarodowa organizacja zrzeszająca państwa afrykańskie, powołana w 1963 roku w celu zacieśniania współpracy. w Addis Abebie. Został wybrany na jej pierwszego przewodniczącego. Do ostatecznego upadku doprowadziła go zbytnia rozrzutność i absolutystyczna polityka. W wyniku drugiej rewolucji, przeprowadzonej w 1974 roku, Hajle Sellasje został zdetronizowany i uwięziony. Zmarł 27 sierpnia 1975 roku, osadzony w pałacu cesarza Menelika. Do dziś nie wiadomo, czy nie został zamordowany.

Dwie twarze Króla Królów

Suche fakty historyczne są powszechnie znane. Kapuściński dociera jednak do informacji, o których wiedziało tylko najbliższe otoczenie monarchy. Wielość zaprezentowanych perspektyw pozwala na niemal osobiste poznanie władcy.

Fizjonomia cesarza zupełnie nie pasowała do jego potęgi. Sługa odpowiedzialny za podkładanie poduszek relacjonował to następująco:

Wszyscy wiemy, że pan nasz był niskiej postury, a jednocześnie sprawowane stanowisko wymagało, aby zachował wobec podwładnych wyższość również w sensie ściśle fizycznym, i dlatego trony pańskie miały wysokie nogi i wysoko zawieszone siedzenia, zwłaszcza te, które zostały w spadku po cesarzu Meneliku będącym mężczyzną nadzwyczajnego wzrostu.

Władca radził sobie z kompleksem niższościGłęboko zakorzenione poczucie własnej małości i braku wartości, często maskowane sztucznym wywyższaniem się. za pomocą pałacowych rekwizytów. Inny dworzanin wspominał, że cesarz spał w ogromnym łożu z jasnego orzecha, w którym dosłownie ginął. Na starość zmalał jeszcze bardziej i ważył zaledwie pięćdziesiąt kilogramów.

Rządził żelazną ręką, ale dbał o pozory łagodności. Ściśle kontrolował swój wizerunek. Pokazywał się poddanym wyłącznie w sytuacjach budzących pozytywne skojarzenia. Przekazywanie złych wiadomości i wydawanie wyroków zostawiał lojalnym ministrom. Sposób jego mówienia fascynował tłumy – przemawiał cicho, dobrotliwie, nigdy nie podnosił głosu. Jednak osobisty kontakt z nim budził przerażenie. Służący najbardziej obawiali się szeptu cesarza. Oznaczał on zazwyczaj kłopoty.

(...) radość i strach jednocześnie wypełniały serca każdego wezwanego do Sali Audiencji, ponieważ nie wiedział on, co go mianowicie czeka. Na tym polegała najgłębsza mądrość naszego pana, że nikt nie znał swojego dnia, swojego przeznaczenia.

Egoizm, spryt i strach przed edukacją

Cesarz ignorował los poddanych, szczególnie w ostatniej dekadzie panowania. Kraj zmagał się z klęską głodu, a władca urządzał w tym czasie gigantyczne uczty. Nie dbał również o swoich służących. Wykonywali za niego najbardziej prozaiczne czynności: otwierali drzwi, ścierali plamy po psim moczu, nosili woreczek z pieniędzmi, podkładali poduszki. Traktował ich jak powietrze. Jego rozbuchane ego ujawniło się już podczas koronacji, gdy nadał sobie niemal boskie tytuły.

W doborze współpracowników kierował się sprytem, a nie kompetencjami. Unikał ludzi inteligentnych i wykształconych. Celowo powoływał na wysokie stanowiska przedstawicieli plebsuNajniższa, najbiedniejsza warstwa społeczna, pozbawiona większych praw i majątku.. Nominując człowieka z nizin społecznych, natychmiast go korumpował i całkowicie od siebie uzależniał. Zyskiwał pewność, że taki urzędnik wykaże się całkowitym serwilizmemŚlepe, niewolnicze podporządkowanie się władzy lub osobom wyżej postawionym.. Ludzi nieprzekupnych lub ambitnych po prostu się pozbywał. Taki los spotkał Tekele Wolda Hawariat, bohatera wojny z faszystami, który odmówił współpracy z dyktatorem.

Hajle Sellasje panicznie bał się słowa pisanego. Według relacji dworzan, cesarz nigdy nie posiadł umiejętności pisania i czytania. Wszystko referowano mu ustnie.

(...) czcigodny pan nie miał zwyczaju czytania. Dla niego nie istniało słowo pisane i drukowane, wszystko trzeba było referować mu ustnie. Pan nasz nie miał szkół, jego jedynym nauczycielem – i to tylko w dzieciństwie – był francuski jezuitaCzłonek zakonu katolickiego, znanego z prowadzenia działalności edukacyjnej i misyjnej. monsignoreTytuł honorowy nadawany wyższym duchownym katolickim. Jerome, późniejszy biskup Hararu i przyjaciel poety Arthura Rimbauda.

Z powodu rzekomej nieumiejętności pisania, monarcha niczego własnoręcznie nie podpisywał. Zmuszało go to do zapamiętywania ogromnej ilości informacji, co opanował do perfekcji.

Bierność i upadek

Choć mentalnie tkwił w średniowieczu, pociągała go idea postępu. Za jego rządów Etiopia doświadczyła pewnego skoku cywilizacyjnego. Z czasem jednak rozwój ograniczył się wyłącznie do pałacowych rytuałów i marnotrawienia państwowych pieniędzy. Cesarz uwielbiał luksus. Posiadał dwadzieścia siedem luksusowych samochodów, pędził życie w przepychu i nieustannie podróżował, by gościć na salonach całego świata.

Na początku lat siedemdziesiątych w kraju głośno domagano się obalenia władcy. Hajle Sellasje wykazał się całkowitą biernością. Nie reagował na bunt głodującego ludu, nie próbował przeciwdziałać przewrotowi. Zamiast tego namaścił na swojego następcę wnuka, Zerę Yakoba. Nie zablokował nawet kontaktów wojska z komunistycznymi rebeliantami.

Kapuściński doskonale uchwycił dwoistość tej postaci. Z jednej strony świat widział dzielnego monarchę, który stawił czoła Mussoliniemu. Z drugiej – obywatele zmagali się z wielkim demagogiemPolityk zdobywający poparcie poprzez składanie nierealnych obietnic i odwoływanie się do emocji tłumu. i paternalistąTraktowanie dorosłych ludzi lub całych grup społecznych jak dzieci, które wymagają opieki i kontroli., osłaniającym sprzedajność i tępotę elit. Rządził krajem, w którym wolne wybory zastępował sztylet i trucizna. Był produktem tej tradycji i sam po nią sięgał.

Po upadku cesarstwa władzę w Etiopii przejęła wojskowa juntaGrupa wojskowych sprawująca dyktatorską władzę w państwie po dokonaniu zamachu stanu.. Jej rządy okazały się równie okrutne. W ciągu zaledwie kilku miesięcy na przełomie lat 1977 i 1978 zamordowano około dwudziestu tysięcy Etiopczyków, głównie studentów. Ten mroczny okres przeszedł do historii jako Czerwony TerrorOkres krwawych represji politycznych w Etiopii w latach 1977–1978, prowadzonych przez komunistyczną juntę..

Galeria postaci w reportażu

Pałacowa świta – to z nimi rozmawiał Kapuściński. Chroniąc ich tożsamość, posługiwał się inicjałami lub nazwami funkcji. Wśród nich znaleźli się: lokaj trzech drzwi, człowiek od ścierania psiego moczu, urzędnik ministerstwa pióra, poduszkowy, woreczkowy czy urzędnik ceremoniału nazywany „kukułką”. Nawet po obaleniu cesarza nie przyjmowali tego faktu do wiadomości. Nie dostrzegali, że służyli populistycznemuDziałania polityczne zmierzające do zdobycia poparcia poprzez odwoływanie się do oczekiwań i niezadowolenia społecznego. dyktatorowiWładca sprawujący rządy absolutne, często opierający swoją władzę na terrorze i wojsku.. Wierzyli, że był namiestnikiemOsoba sprawująca władzę na danym terytorium w imieniu wyższego władcy lub, w kontekście religijnym, Boga. Boga na ziemi. Winą za głód i nędzę obarczali ministrów, których uważali za pasożyty żerujące na blasku władcy.

Rebelianci – przeciwnicy cesarza. Pierwsza grupa spiskowców została obezwładniona w 1960 roku. Wśród skazanych znaleźli się najwyżsi dowódcy: szef ochrony pułkownik Tassew Wajo, adiutant generał Assefa Demissie, dowódca gwardii generał Tadessa Lemma, osobisty sekretarz Solomon Gebre-Mariam, premier Endelkaczew i minister Admassu Retta. Piętnaście lat później doszło do udanej rewoltyBunt, zbrojne wystąpienie przeciwko panującej władzy.. Jej przywódcami byli wykształceni obywatele, absolwenci uniwersytetów, którzy dostrzegali zacofanie kraju.

Teferra Gebrewold – przewodnik i tłumacz Kapuścińskiego. Poznali się w maju 1963 roku. Gebrewold był wysokim, postawnym AmharąPrzedstawiciel jednego z głównych narodów zamieszkujących Etiopię, tradycyjnie stanowiącego elitę władzy., pracującym jako naczelnik w ministerstwie informacji. Żył w ciągłym strachu przed gniewem cesarza. Został zwolniony ze służby na kilka miesięcy przed rewolucją, dzięki czemu uniknął prześladowań. To on odnajdywał dla polskiego reportera ukrywających się dawnych służących.

Ryszard Kapuściński – autor jest stale obecny w reportażu. Rozmówcy zwracali się do niego z zaufaniem: panie Kapuczycky, Mister Richard, my dear friend. Dziennikarz obserwował Hajle Sellasje już w 1963 roku, a po latach powrócił do Addis Abeby, by ocalić od zapomnienia obraz dawnej sztuki władania.