Cytaty

Mechanizmy władzy i dworska mentalność

Kapuściński w swoim reportażu precyzyjnie rozkłada na czynniki pierwsze anatomię autorytaryzmuSystem rządów oparty na silnej władzy wykonawczej i ograniczeniu swobód obywatelskich.. Władza w państwie Hajle SyllasjeOstatni cesarz Etiopii, rządzący w latach 1930–1974, wokół którego zbudowano kult jednostki. nie opiera się na prawie, lecz na skomplikowanej sieci zależności, strachu i ślepego posłuszeństwa.

Władza to jest pewna umowność oparta na ustalonych regułach.

Tron dodaje godności, ale tylko przez kontrast z otaczającą go pokorą, to pokorność podwładnych stwarza potęgę tronu i nadaje jej sens, bez niej tron jest tylko dekoracją, niewygodnym fotelem o wytartym pluszu i pokrzywionych sprężynach.

Dwór cesarski to miejsce ciągłej walki o wpływy. Ludzie z otoczenia władcy żyją w nieustannym napięciu, gotowi w każdej chwili zniszczyć rywala, byle tylko utrzymać swoją pozycję.

Wszyscy ludzie cesarza są właśnie tacy – na kolanach i z nożem. Na szczytach nigdy nie jest ciepło. Wieją lodowate wichry, każdy stoi skulony i musi pilnować się, żeby sąsiad nie strącił go w przepaść.

System dba o to, by obywatele nie mieli dostępu do rzetelnej wiedzy. Edukacja i samodzielne myślenie stanowią największe zagrożenie dla dyktatury.

Pan nasz z takiego wychodził założenia, że nawet najbardziej lojalnej prasy nie należy dawać w nadmiarze, gdyż może z tego wytworzyć się nawyk czytania, a potem już krok tylko do nawyku myślenia, a wiadomo, jakie to powoduje niewygody, utrapienia, kłopoty i zmartwienia. Bo powiedzmy, coś może być lojalnie napisane, ale zostanie nielojalnie odczytane, ktoś zacznie czytać rzecz lojalną, a zechce później nielojalnej (...).

Władza rodzi pieniądz, tak było od początku świata.

Korupcja plami honor munduru.

Strach, paranoja i natura ludzka

Życie w państwie totalitarnym niszczy psychikę. Ciągła inwigilacja i donosicielstwo sprawiają, że nikt nie może czuć się bezpiecznie. Podejrzliwość staje się naturalnym stanem umysłu.

Podejrzliwość w stosunku do wszystkich jest męcząca, trzeba komuś ufać, bo trzeba przy kimś odpocząć.

Przed podejrzeniem nie ma ratunku! Każde zachowanie, każde działanie tylko pogłębia podejrzenie, pogrąża nas coraz bardziej.

Kapuściński snuje gorzkie refleksje na temat ludzkiej natury, która w sprzyjających warunkach łatwo ulega zepsuciu.

Człowiek jest z natury istotą złą, której potępieńczą rozkosz sprawia uleganie pokusom, a zwłaszcza pokusie nieposłuszeństwa, posiadania i rozpusty. Dwie żądze plenią się bowiem w duszy człowieka – żądza agresji i żądza kłamstwa. Jeżeli nie pozwolić mu, żeby krzywdził innych, będzie sobie samemu zadawał krzywdę, jeżeli nie napotka nikogo, aby go okłamać, sam siebie w myślach okłamie.

Jeśli dobrze się wwąchać, to wszędzie śmierdzi.

Anatomia buntu i upadek systemu

Każda dyktatura ostatecznie upada. Kapuściński analizuje moment krytyczny – iskrę, która doprowadza do wybuchu rewolucji w EtiopiiPrzewrót wojskowy z 1974 roku, który obalił cesarstwo i wprowadził rządy komunistycznej junty (Derg).. Bunt nie rodzi się z samej biedy, ale z nagłego podeptania ludzkiej godności.

Lud bowiem nigdy nie burzy się z powodu, że dźwiga ciężki wór, nigdy nie burzy się z powodu wyzysku, ponieważ nie zna on życia bez wyzysku, nie wie, że ono istnieje, a jakże można pożądać czegoś, czego nie ma w naszym wyobrażeniu? Lud wzburzy się dopiero wtedy, kiedy nagle, jednym ruchem ktoś spróbuje wrzucić mu na plecy drugi wór. Chłop wtedy nie wytrzyma, padnie twarzą w błoto, ale zerwie się i chwyci siekierę. (...) Człowiek chwyta za siekierę nie w obronie swojej kieszeni, tylko swojego człowieczeństwa (...).

Przychodzą takie momenty, kiedy najmniejsze zdarzenie, ot, drobiazg zupełny, głupstwo byle jakie, wywoła rewolucję i rozpęta wojnę.

Żaden pałac nie runie sam z siebie.

Jeżeli ktoś idąc z orężem w ręku wysunie się o krok przed historię, musi zginąć.

Jeśli rewolucja jest dobra dla ludu, jestem za rewolucją.

Refleksje o polityce, kulturze i przemijaniu

Reportaż wykracza poza ramy politycznej analizy. To także opowieść o zderzeniu kultur, mentalności Afryki i bezwzględnym świecie wielkiej polityki.

A pan przecież zna prawo kultury – że dwie cywilizacje nie potrafią się dobrze poznać i zrozumieć.

Filozofia AmharówGłówna grupa etniczna w Etiopii, z której wywodziła się elita rządząca i sam cesarz. jest pesymistyczna, smutna, dlatego ich spojrzenia są smutne, a przy tym czujne i wypatrujące, twarze mają poważne, rysy napięte, rzadko zdobywają się na uśmiech.

Całą noc w Addis AbebieStolica i największe miasto Etiopii, główne miejsce akcji reportażu. szczekają psy, jest to psie miasto, pełne psów rasowych i zdziczałych, skołtunionych, zjadanych przez robactwo i malarię.

Polityka wymaga specyficznych cech charakteru. Słabość jest natychmiast wykorzystywana przez przeciwników, a cierpliwość to najważniejsza cnota.

Bez tej umiejętności czekania, cierpliwej, a nawet pokornej zgody na to, że szansa może pojawić się dopiero po latach, nie ma polityka.

W polityce nerwy są oznaką słabości, która stanowi zachętę dla przeciwników i ośmiela podwładnych do pokątnego dowcipkowania.

Dowcip to niebezpieczna forma opozycji.

Kapuściński podsumowuje również specyfikę zawodu reportera wojennego oraz ulotność ludzkiego życia, z którego na koniec zostają tylko strzępy pamięci.

Środowisko takich korespondentów penetrujących najdalsze zakamarki świata składa się z ludzi cynicznych i twardych, którzy wszystko widzieli, wszystko przeżyli, którzy, żeby wykonywać swój zawód, muszą ciągle walczyć z tysiącem przeszkód, o jakich większość ludzi ma blade pojęcie, i dlatego niczym nie potrafią przejąć się ani wzruszyć.

Jak to się miesza – czasy, miejsca, świat rozsypany na kawałki, nie do zlepienia. Tylko wspomnienia, to jedyne, co ocalało, jedyne, co pozostaje z życia.