„Cesarz” a proza reportażowa
Ryszard Kapuściński w „Cesarzu” łączy rzetelne dziennikarstwo z formą literacką, tworząc unikalny model prozy reportażowej. Utwór opiera się na autentycznych wydarzeniach historycznych, ale wykorzystuje techniki narracyjne typowe dla powieści. Tekst analizuje wyznaczniki tego gatunku, takie jak subiektywizm narratora, zwarta kompozycja oraz weryfikowalność faktów.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Od naturalizmu do prozy reportażowej
Dzieło Ryszarda Kapuścińskiego zaliczane jest do klasyki prozy reportażowej. Gatunek ten powstał z organicznego połączenia prozy fabularnej i reportażu. Początków literatury faktu można szukać we Francji XIX wieku, w epoce pierwszych powieści naturalistycznychKierunek literacki z końca XIX wieku, dążący do fotograficznego, niemal naukowego odwzorowania rzeczywistości i ludzkich instynktów.. Pisarze stawiali sobie wtedy za cel maksymalnie wierne przeniesienie na papier zaobserwowanej rzeczywistości.
O tych wczesnych próbach wspomina Melchior WańkowiczWybitny polski pisarz i publicysta, uznawany za ojca polskiego reportażu literackiego., czołowy teoretyk i przedstawiciel polskiej szkoły reportażu:
Flaubert z powodu Salambo podróżował do Algierii, obserwacje Zoli na lokomotywie, w stalowniach, w halach i dzielnicach biedy są znane z biografii i w każdej linijce jego dzieł rozpoznawalne. Każdy pisarz, także nierealista, potrzebuje studiów środowiska, a każde studium środowiska jest reportażem.
Tak rodził się reportaż literacki. Jego poetyka wywodziła się bezpośrednio z noweli. Kazimierz Wolny-Zmorzyński, badacz gatunku, wskazuje na wspólne cechy obu form: zwięzłość, jednowątkowość akcji, prostotę fabuły oraz dramatyczność opowieści. Francuskie słowo nouvelle oznacza nowinę. Głównym zadaniem reportażu jest właśnie przedstawianie nowin w sposób wywierający silne wrażenie na odbiorcy.
Polska szkoła reportażu a styl Kapuścińskiego
Rozwój prasy w połowie XX wieku pozwolił prozie reportażowej usamodzielnić się jako odrębny gatunek. Jej fundamentem stało się łączenie autentycznych faktów z ubarwieniem literackim. Teksty zyskały warstwę psychologiczną, przemyślenia bohaterów i autorskie komentarze. Po II wojnie światowej reportaże zaczęły ukazywać się w formie książkowej.
Do czołowych przedstawicieli polskiej szkoły reportażuZjawisko w literaturze XX wieku, charakteryzujące się łączeniem faktów z wysokimi walorami artystycznymi i pogłębioną psychologią. zalicza się Hannę Krall, Zofię Nałkowską, Tadeusza Borowskiego, Arkadego Fiedlera, Melchiora Wańkowicza oraz Ryszarda Kapuścińskiego.
Styl Ryszarda Kapuścińskiego często określa się mianem reportażu magicznego (przez analogię do realizmu magicznego). Pisarz swobodnie operował metaforą, hiperbolą i poetyckim obrazowaniem, co sprawiało, że jego teksty o Afryce czy Ameryce Łacińskiej czyta się jak uniwersalne przypowieści o władzy i ludzkim losie.
Autor Cesarza wymyka się sztywnym klasyfikacjom. Sam nazywał swoje utwory po prostu tekstami lub literaturą niefikcyjną. W Autoportrecie reportera pisał:
Wiedziałem, że to, co piszę - to nowy typ literatury, który nie pasuje do klasycznego reportażu ani do klasycznych opowiadań. Wiedziałem, że to jest inny typ pisarstwa, do którego czytelnik nie jest przygotowany, że on nie będzie tego akceptował, bo każda nowość jest trudna do przyjęcia. Zdawałem sobie sprawę, że muszę cierpliwie czekać.
Część badaczy, widząc tę unikalność, ukuła nawet termin reportaż Kapuścińskiego.
Wyznaczniki gatunkowe w „Cesarzu”
Podstawową cechą prozy reportażowej w Cesarzu jest specyficzna narracja pierwszoosobowaTyp narracji, w którym osoba mówiąca jest jednocześnie uczestnikiem lub obserwatorem opisywanych wydarzeń.. Kapuściński pisze o sobie, traktując podróżnika-obserwatora jako pełnoprawnego bohatera. Od pierwszego zdania wiemy, kto do nas mówi: Wieczorami szukałem tych, którzy znali dwór cesarza. Reporter nie tylko relacjonuje wydarzenia, ale dzieli się własnymi przemyśleniami.
Kolejny element to jawny subiektywizmPrzedstawianie rzeczywistości z osobistej, indywidualnej perspektywy autora, bez pretensji do absolutnej neutralności.. Kapuściński nie udaje bezstronności. Będąc blisko opisywanych wydarzeń, wyrabia sobie jasny pogląd na sytuację. W tekście łatwo dostrzec jego krytyczny stosunek do władcy:
Za rządowe pieniądze dygnitarze budowali sobie pałace, kupowali majątki, jeździli za granicę. Największe bogactwa nagromadził cesarz. W miarę jak przybywało mu lat, rosła jego pazerność, jego starcza, żałosna zachłanność. Można by o tym mówić ze smutkiem i pobłażliwością, gdyby nie fakt, że H.S. zabierał z kasy państwowej miliony dokonując – on i jego ludzie – tych drapieżnych zabiegów pośród cmentarzy umarłych z głodu ludzi, cmentarzy widocznych z okien pałacu.
Trzecim filarem jest autentyczność. W Cesarzu funkcjonuje ona na dwóch płaszczyznach. Z jednej strony mamy subiektywne, trudne do zweryfikowania relacje służących. Z drugiej – twarde fakty historyczne, które stanowią oś fabuły. Należą do nich: koronacja Hajle Sellasje (1930), nieudany puczZbrojny zamach stanu, próba nagłego obalenia legalnej władzy przez grupę spiskowców. (1960), pierwsza konferencja szefów państw Afryki (1963) oraz rewolucja (1974).
Prozę reportażową cechuje również zwarta kompozycja. W Cesarzu niemal każde zdanie służy zarysowaniu wizerunku władcy, jego niekompetencji i narastającego buntu społecznego. Książka pozbawiona jest klasycznej ekspozycjiWstępna część utworu literackiego, przedstawiająca tło wydarzeń, głównych bohaterów i punkt wyjścia akcji.. Autor od razu wrzuca czytelnika w wir rozmów z ludźmi dworu.
Największym atutem dzieł Kapuścińskiego pozostaje ich literackośćZespół cech językowych i kompozycyjnych, które sprawiają, że dany tekst odbieramy jako dzieło sztuki, a nie tylko suchy przekaz informacji.. Beata Nowicka w pracy Magiczne dziennikarstwo podsumowuje to zjawisko:
Uważam, że książki tego autora są czystą literaturą, choć jednocześnie nie tracą nic ze swej tkanki reporterskiej. Tak spójne połączenie tych dwóch - zdawałoby się - odrębnych światów jest jedną z wielu nieprzeniknionych zagadek, jakie skrywa w sobie to pisarstwo. (...) absolutnie nie można zgodzić się z tym, że Ryszard Kapuściński przekroczył granicę między dziennikarstwem a literaturą. On ją unieważnił!