Geneza, czas i miejsce akcji Cudzoziemki
Powieść Marii Kuncewiczowej opiera się na wątkach autobiograficznych, a pierwowzorem głównej bohaterki była matka autorki. Akcja utworu rozgrywa się na dwóch płaszczyznach czasowych, łącząc ostatni dzień życia Róży Żabczyńskiej z jej chaotycznymi wspomnieniami. Przestrzeń wydarzeń obejmuje zarówno przedwojenną Warszawę, jak i liczne miasta europejskie oraz rosyjskie, w których bohaterka spędziła młodość.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Geneza powieści – między biografią a kreacją
Cudzoziemka ukazywała się początkowo jako powieść w odcinkachPopularna w XIX i XX wieku forma publikacji utworów literackich we fragmentach na łamach prasy codziennej. na łamach „Kuriera Porannego” w 1935 roku. Kilka miesięcy później wydawnictwo „Rój” opublikowało ją w formie książkowej. Utwór odniósł natychmiastowy sukces komercyjny i artystyczny. W 1936 roku powieść otrzymała nominację do nagrody „Wiadomości Literackich”Najważniejszy polski tygodnik społeczno-kulturalny dwudziestolecia międzywojennego, wydawany w latach 1924–1939. za najlepszą książkę roku. Rozpoczęło to wielką karierę pisarską Marii Kuncewiczowej.
Kanwą dla fabuły, a przede wszystkim dla konstrukcji głównej bohaterki, stało się prawdziwe życie. Badaczka literatury Urszula Lementowicz tak opisuje ten proces:
Prototypem postaci Róży była matka autorki. Jej losy były równie poplątane, reprezentowała złożony typ osobowości. Pisarka niektóre szczegóły przywołała wprost, inne poddała twórczej modyfikacji. Relacja Róży i Marty odwzorowuje stosunki panujące między Marią Kuncewiczową a jej matką.
Adelina z Dziubińskich Szczepańska, matka pisarki, była utalentowaną skrzypaczką. W 1899 roku wróciła z mężem z wygnania w Rosji i osiedliła się w Warszawie. Później przenieśli się do Płocka, gdzie ojciec autorki objął stanowisko dyrektora szkoły. Sama Maria Kuncewiczowa studiowała śpiew w warszawskim i paryskim konserwatorium. Losy książkowych Żabczyńskich mocno rezonują z historią rodziny Szczepańskich. Przodkowie obu rodzin brali udział w powstaniu listopadowym i zostali zesłani w głąb Rosji. Róża i Marta dzieliły wielkie ambicje muzyczne.
Mimo silnych inspiracji biograficznych, Cudzoziemka nie jest reportażem ani wierną biografią. Kuncewiczowa wykorzystała nowoczesne w latach 30. narzędzia psychoanalizy (inspirowane teoriami Freuda i Junga), by stworzyć uniwersalny portret psychologiczny kobiety niespełnionej. Róża Żabczyńska to przede wszystkim wybitna kreacja literacka, a nie dokładna kopia Adeliny Szczepańskiej.
Czas akcji – dwie płaszczyzny
Budowa utworu zrywa z tradycyjnym rygorem chronologicznym. Cudzoziemka to powieść psychologicznaOdmiana powieści skupiająca się na analizie przeżyć wewnętrznych, emocji, kompleksów i motywacji bohaterów., w której czas dzieli się na dwie przenikające się płaszczyzny: teraźniejszą i przeszłą.
Czas teraźniejszy
Obejmuje zaledwie jeden dzień – ostatni dzień życia Róży. Wydarzenia w tej warstwie są proste i uporządkowane:
- wizyta w mieszkaniu córki Marty,
- spotkanie z rodziną i wspólny obiad,
- powrót do własnego mieszkania z mężem Adamem,
- śmierć w otoczeniu najbliższych.
Czas przeszły
Druga płaszczyzna rozgrywa się w świadomości i pamięci tytułowej bohaterki. Nie ma tu tradycyjnego ciągu przyczynowo-skutkowegoLogiczne następstwo wydarzeń, w którym jedno zdarzenie wynika bezpośrednio z poprzedniego.. Narracja naśladuje naturalną pracę ludzkiego umysłu. Wspomnienia pojawiają się na zasadzie luźnych skojarzeń – widok Marty w drzwiach przypomina Róży noc poczęcia córki. Urszula Lementowicz tłumaczy ten mechanizm:
Różne bodźce wywołujące minione sytuacje, sylwetki osób, wypowiedziane słowa są nagłe, przypadkowe. Wychodząc od nich, Róża Żabczyńska zatapia się we wspomnieniach, na nowo przeżywa przeszłe chwile, wracają silne doznania, rzadziej przyjemne, znacznie częściej przykre, smutne a nawet potworne lub pełne rozpacz.
W czasie teraźniejszym dzieje się niewiele. To przeszłość niesie główny ciężar fabularny i emocjonalny. Dopiero poznanie dawnych traum i niespełnionych marzeń pozwala zrozumieć zaskakującą przemianę Róży tuż przed śmiercią.
Miejsce akcji – od Warszawy po Taganrog
Przestrzeń w powieści, podobnie jak czas, dzieli się na dwie sfery. Wydarzenia teraźniejsze toczą się w zamkniętych, warszawskich wnętrzach. Główną areną jest mieszkanie Marty. Autorka tak opisuje to miejsce oczami matki:
Róża, złowroga, sunęła w głąb mieszkania. Przystawała przy nowoczesnych, niedawno nabytych sprzętach, mruczała zjadliwie nad niskim dressoiremOzdobny, niski kredens lub szafka służąca do przechowywania i eksponowania naczyń. i nad wileńską tkaniną. W stołowym, między zegarem a lustrem, wisiał portrecik jej ojca (...)
Drugim punktem na mapie teraźniejszości jest skromny pokoik Róży przy ulicy Wilczej, gdzie bohaterka odbywa ostatnią rozmowę z mężem i umiera.
Zupełnie inaczej wygląda geografia wspomnień. Pamięć Róży przenosi czytelnika w odległe zakątki Europy i Rosji. Chronologicznie odwiedzamy:
- TaganrogMiasto portowe w południowej Rosji, nad Morzem Azowskim. Miejsce urodzenia m.in. Antona Czechowa. – miejsce dzieciństwa i młodości bohaterki,
- Warszawę – okres spędzony pod opieką ciotki Luizy,
- Saratów – miasto, do którego Róża przeprowadza się po ślubie z Adamem,
- Berlin, Rzym i Ostię – miejsca, w których Róża odwiedza studiującego syna Władysława, bywa na rautachUroczyste, wieczorne przyjęcie towarzyskie bez tańców, często o charakterze oficjalnym. i koncertach,
- KrólewiecHistoryczne miasto w Prusach Wschodnich, obecnie Kaliningrad w Rosji. – tam w gabinecie doktora Gerhardta dochodzi do przełomowej rozmowy, która odmienia wewnętrzne życie bohaterki.