Henryk Ibsen - biografia i twórczość

Wczesne życie i edukacja

Henryk Johan Ibsen urodził się 20 marca 1828 roku w SkienNiewielkie miasto portowe w południowej Norwegii, dawny ośrodek handlu drewnem.. Pochodził z zamożnej rodziny kupieckiej. Szczęśliwe dzieciństwo skończyło się brutalnie, gdy interes ojca upadł. Rodzina popadła w długi i musiała mierzyć się z biedą.

W 1844 roku szesnastoletni Henryk opuścił dom. Przeniósł się do GrimstadNorweskie miasteczko, w którym młody Ibsen spędził sześć lat, pracując i kształcąc się na własną rękę., gdzie dostał posadę asystenta aptekarza. Marzył o studiach medycznych. Brak pieniędzy rekompensował sobie czytaniem. Wolny czas spędzał nad książkami, powoli odkrywając w sobie pasję do literatury. Jako osiemnastolatek wdał się w romans ze służącą. Został ojcem, płacił alimenty, ale nigdy nie nawiązał kontaktu z nieślubnym synem.

Debiut i pierwsze dzieła

Zainspirowany historią starożytnego Rzymu, napisał swoją pierwszą sztukę. Dramat Katylina powstał, gdy Ibsen miał dwadzieścia jeden lat. Wkrótce dołączył do wędrownej trupy teatralnej. Pisał teksty, reżyserował, a nawet projektował kostiumy dla aktorów.

Zaoszczędzone pieniądze pozwoliły mu na przeprowadzkę do KristianiiHistoryczna nazwa Oslo, stolicy Norwegii, używana w latach 1624–1924.. Tam w 1850 roku odbył się jego oficjalny debiut sceniczny – wystawiono sztukę Grób Hunów. W 1851 roku przeniósł się do Bergen. Został współzałożycielem i reżyserem teatru Det Norske. Sześć lat później wrócił do stolicy, by objąć kierownictwo Christiania Norske Theater.

W 1858 roku poślubił Zuzannę Thoresen, z którą miał syna Sigurda. Lata 1857–1864 przyniosły pasmo porażek. Kolejne sztuki przechodziły bez echa. Teatr zbankrutował, a Ibsen ponownie musiał mierzyć się ze skrajnym ubóstwem.

Kontekst historyczny

W XIX wieku Norwegia przeżywała narodowe przebudzenie. W 1814 roku kraj wyzwolił się spod wielowiekowej dominacji duńskiej. Młodzi twórcy masowo odwoływali się do dawnej świetności i skandynawskich mitów. Ibsen aktywnie włączył się w ten nurt. Chciał budować narodową scenę i norweskie dziedzictwo kulturowe.

Jego zapał zderzył się z brutalną polityką. W 1864 roku wybuchła wojna prusko-duńskaKonflikt z 1864 roku o księstwa Szlezwiku i Holsztynu. Brak wsparcia Norwegii dla Danii głęboko oburzył Ibsena.. Norwegia odmówiła militarnego wsparcia Danii. Ibsen uznał to za zdradę skandynawskich ideałów. Rozgoryczony postawą rodaków i zmęczony problemami finansowymi, zdecydował się na emigrację.

Dojrzałość twórcza

Przełom nastąpił w 1863 roku dzięki sztuce Pretendenci do tronu. Dramaturg otrzymał rządowe stypendium i wyjechał na południe Europy. Zamieszkał w Rzymie. Tam napisał dwa dzieła, które przyniosły mu międzynarodowy rozgłos: Branda (1866) oraz Peer Gynta (1867).

Kolejne dekady spędził w Niemczech i we Włoszech. W 1877 roku wydał Podpory społeczeństwa. Sztuka podbiła niemieckie sceny i jako pierwsza trafiła do Londynu. Dwa lata później ukończył słynny Dom lalki. Na emigracji powstały jego największe dzieła: Wróg ludu (1882), Dzika kaczka (1884) i Rosmersholm (1886).

Twórczość Ibsena dzieli się na trzy fazy. Pierwsza to narodowy romantyzmPrąd kulturowy w XIX wieku, skupiony na poszukiwaniu tożsamości narodowej w folklorze i dawnej historii.. Druga faza przyniosła dramat społeczno-obyczajowyGatunek skupiający się na realistycznym ukazywaniu problemów współczesnego społeczeństwa i krytyce moralności., bezlitośnie obnażający zakłamanie mieszczańskiego świata. Ostatni etap to symbolizmKierunek w sztuce przełomu XIX i XX wieku, posługujący się wieloznacznymi motywami do wyrażania ukrytych stanów psychicznych., w którym autor skupił się na mrocznych portretach psychologicznych.

Spuścizna i znaczenie

Ibsen wrócił do Norwegii na stałe w 1891 roku. Napisał tam swoje ostatnie sztuki, m.in. Budowniczego Solnessa i Jana Gabriela Borkmana. W ojczyźnie witano go jak bohatera narodowego. Z okazji siedemdziesiątych urodzin pisarza przed Teatrem Narodowym w Oslo odsłonięto jego pomnik.

W 1901 roku dramaturg doznał paraliżującego udaru. Zmarł 23 maja 1906 roku. George Bernard ShawIrlandzki dramaturg i prozaik, laureat Nagrody Nobla, wielki propagator twórczości Ibsena. trafnie podsumował jego wpływ na literaturę:

Szekspir wprowadził na scenę nas samych, ale nie nasze sytuacje (...) Ibsen wypełnia lukę pozostawioną przez Szekspira. Nie tylko pokazuje nas samych, ale pokazuje nas w prawdziwych sytuacjach (...) I dlatego sztuki jego (...) znacznie głębiej potrafią nas ranić, ale też napełniać gorącą nadzieją wyzwolenia się spod tyranii ideałów, wywołać wizję bogatszego życia w przyszłości.

Twórczość Ibsena

Dramaty

• 1850 – Katylina (Catillina)
• 1850 – Grób Hunów (Kjæmpehøien)
• 1852 – Noc świętojańska (Sancthansnatten)
• 1854 – Pani zamku Østrot (Fru Inger til Østeraad)
• 1856 – Uroczystość na Solhaugu (Gildet paa Solhaug)
• 1856 – Olaf Liljekrans
• 1858 – Rycerze Północy (Hærmændene paa Helgeland)
• 1862 – Komedia miłości (Kærlighedens komedie)
• 1863 – Pretendenci do tronu (Kongs-Emnerne)
• 1866 – Brand
• 1867 – Peer Gynt
• 1869 – Związek młodzieży (De unges Forbund)
• 1873 – Cesarz i Galijejczyk (Kejser og Galilæer)
• 1877 – Podpory społeczeństwa (Samfundets Støtter)
• 1879 – Nora czyli dom lalki (Et Dukkehjem)
• 1881 – Upiory (Gengangere)
• 1882 – Wróg ludu (En folkefiende)
• 1884 – Dzika kaczka (Vilanden)
• 1886 – Rosmersholm
• 1888 – Oblubienica morza (Fruen fra havet)
• 1890 – Hedda Gabler
• 1892 – Budowniczy Solness (Bygmester Solness)
• 1894 – Mały Eyolf (Lille Eyolf)
• 1896 – Jan Gabriel Borkman (John Gabriel Borkman)
• 1899 – Gdy się zbudzimy spośród zmarłych (Når vi døde vågner)

Poematy epickie

• 1859 – Na szczytach gór (Paa Vidderne)
• 1861 – Terje Wiegen (Terje Vigen)

Wiersze

• 1871 – Diete