Tren Fortynbrasa - analiza i interpretacja
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Wiersz w pigułce
Utwór stanowi poetycki epilog do szekspirowskiego „Hamleta”. Herbert oddaje głos norweskiemu księciowi, który przejmuje władzę w Danii po tragicznej śmierci głównych bohaterów dramatu. Wiersz ma formę jednostronnej rozmowy żywego, twardo stąpającego po ziemi polityka z martwym marzycielem. Tekst obnaża brutalne prawa historii, w której nie ma miejsca na moralne wahania. Zwycięzcą okazuje się ten, kto potrafi bezwzględnie zarządzać państwem, a nie ten, kto poszukuje absolutnej prawdy.
- Autor: Zbigniew Herbert
- Tytuł: Tren Fortynbrasa
- Data wydania: 1961
- Tom: Studium przedmiotu
- Epoka: współczesność
- Rodzaj literacki: liryka
- Gatunek: tren (antytren)
- Budowa: wiersz wolnyUtwór o swobodnej budowie, bez stałego metrum, podziału na regularne strofy i często bez rymów., pozbawiony znaków interpunkcyjnych, nieregularna budowa stroficzna.
Sytuacja liryczna
Akcja wiersza rozpoczyna się w momencie, w którym kończy się tragedia Szekspira. Młody norweski książę Fortynbras wkracza do zamku w ElzynorzeZamek w Danii, główne miejsce akcji dramatu „Hamlet” Williama Szekspira., gdzie na schodach leżą zwłoki Hamleta. Podmiotem lirycznym jest sam Fortynbras, który wygłasza pośmiertny monolog lirycznyWypowiedź jednego podmiotu, który dzieli się swoimi refleksjami, często skierowana do milczącego adresata. skierowany do duńskiego królewicza. Mamy tu do czynienia z liryką maskiTyp liryki, w której podmiot wypowiada się z perspektywy konkretnej postaci historycznej lub literackiej, ukrywając autora.. Sytuacja przypomina polityczny rozrachunek – nowy, triumfujący władca ocenia pokonanego poprzednika, tłumacząc mu zasady rządzące realnym światem.
Analiza i interpretacja
Wiersz Herberta to opowieść o nieuchronnym triumfie materii nad duchem i polityki nad moralnością. Już sam tytuł wprowadza czytelnika w błąd. Choć utwór nazywa się trenem, w rzeczywistości jest to antytrenUtwór nawiązujący do gatunku trenu, ale odwracający jego klasyczne zasady, np. poprzez brak żalu i pochwały zmarłego.. Podmiot liryczny nie wyraża żalu, nie wychwala cnót zmarłego ani nie szuka pocieszenia. Zamiast tego chłodno analizuje błędy poprzednika.
Teraz kiedy zostaliśmy sami możemy porozmawiać książę jak mężczyzna z mężczyzną
chociaż leżysz na schodach i widzisz tyle co martwa mrówka
to znaczy czarne słońce o złamanych promieniach
Powyższy fragment, oparty na potocznym zwrocie „jak mężczyzna z mężczyzną”, odziera śmierć Hamleta z jakiegokolwiek patosu. Zastosowana metafora „czarnego słońca” brutalnie sprowadza ludzkie życie do biologicznego końca. Fortynbras odbiera zmarłemu godność, zrównując jego perspektywę z perspektywą „martwej mrówki”. Podmiot liryczny komunikuje w ten sposób, że w obliczu śmierci wszelkie filozoficzne dylematy tracą znaczenie – liczy się tylko fizyczna obecność i siła.
Oś konstrukcyjna wiersza opiera się na radykalnym kontraście dwóch postaw. Hamlet to idealista, rycerz broniący najwyższych wartości. Fortynbras nazywa go z ironiąCelowa niezgodność między dosłownym znaczeniem słów a ich właściwym, ukrytym sensem, służąca drwinie. „rycerzem w miękkich pantoflach”. Ten epitet obnaża całkowite nieprzystosowanie duńskiego księcia do brutalnej rzeczywistości. Hamlet wierzył w „kryształowe pojęcia”, ignorując „glinę ludzką” – słabości, zdrady i polityczne intrygi. Z kolei Fortynbras to żołnierz i pragmatyk. Reprezentuje skrajny makiawelizmPostawa polityczna zakładająca, że cel uświęca środki, a w działaniu należy odrzucić zasady moralne..
A ta woda te słowa cóż mogą cóż mogą książę
Wers ten, wykorzystujący powtórzenie „cóż mogą”, spowalnia na chwilę rytm wiersza, by zaakcentować bezsilność poezji, filozofii i moralności w starciu z nagą siłą. Fortynbras odrzuca słowa na rzecz czynów. Jego program polityczny jest do bólu konkretny i przyziemny. Nowy władca wylicza swoje zadania: „projekt kanalizacji”, „dekret w sprawie prostytutek i żebraków”, „lepszy system więzień”. Zestawienie tych prozaicznych, administracyjnych haseł z wielką tragedią szekspirowską tworzy zgrzyt. Rządzenie państwem według Norwega nie polega na rozwiązywaniu dylematów moralnych, ale na brutalnym zarządzaniu masami. Fortynbras zapowiada rządy twardej ręki – chce wziąć miasto „za gardło”. Ta metonimia ukazuje władzę jako akt fizycznej przemocy i dominacji.
Zbigniew Herbert pisał ten utwór w czasach głębokiego PRL-u. Postać Fortynbrasa jest często interpretowana jako uosobienie nowoczesnego, totalitarnego dyktatora. Taki władca nie potrzebuje ideologii ani wzniosłych haseł – interesuje go wyłącznie sprawna administracja, kontrola nad społeczeństwem (więzienia) i utrzymanie porządku za pomocą strachu.
Niezwykle istotny jest stosunek Fortynbrasa do pogrzebu Hamleta. Nowy król organizuje mu „pogrzeb żołnierski”, choć wie, że zmarły żołnierzem nie był. Nie robi tego z szacunku. To wyrachowany manewr polityczny. Fortynbras tworzy mit Hamleta („Dziś w nocy urodzi się Gwiazda Hamlet”), aby zyskać przychylność ludu i uprawomocnić swoją władzę. Zamknięcie zmarłego w legendzie to sposób na jego ostateczne unieszkodliwienie.
Brak interpunkcji w całym utworze sprawia, że monolog płynie jednostajnie, bez emocjonalnych przerw. Ten zabieg formalny doskonale oddaje chłód i wyrachowanie mówiącego. Fortynbras wygrywa w świecie materialnym, ale Herbert pozostawia czytelnika z poczuciem pustki. Zwycięstwo pragmatyzmu oznacza śmierć wyższych wartości – zderzenie sfery sacrum i profanumSfera świętości, duchowości i wyższych wartości (sacrum) przeciwstawiona sferze świeckiej, codziennej i materialnej (profanum). kończy się tu triumfem tej drugiej.
Środki stylistyczne
- Epitety: „martwa mrówka”, „czarne słońce”, „kryształowe pojęcia” – budują drastyczny kontrast między brutalną rzeczywistością a wzniosłymi, lecz kruchymi ideałami.
- Metafora: „rycerz w miękkich pantoflach” – obnaża słabość i nieprzystosowanie Hamleta do bezwzględnej walki o władzę.
- Powtórzenie: „A ta woda te słowa cóż mogą cóż mogą książę” – podkreśla całkowitą bezsilność filozofii i moralności w starciu z realną siłą polityczną.
- Wyliczenie: „projekt kanalizacji / i dekret w sprawie prostytutek i żebraków” – sprowadza rządzenie państwem do przyziemnych, fizjologicznych wręcz aspektów, odzierając władzę z majestatu.
- Apostrofa: „Tak czy owak musiałeś zginąć Hamlecie” – nadaje utworowi formę bezpośredniego, choć jednostronnego i chłodnego zwrotu do zmarłego.
- Metonimia: „trzeba wziąć miasto za gardło” – ukazuje sprawowanie władzy jako akt brutalnej, fizycznej przemocy.
Konteksty
Kontekst literacki: Wiersz jest bezpośrednim nawiązaniem do dramatu „Hamlet” Williama Szekspira. Herbert dopisuje ciąg dalszy do klasycznej tragedii, przenosząc punkt ciężkości z moralnych rozterek głównego bohatera na polityczne konsekwencje jego śmierci. Utwór stanowi polemikę z romantycznym mitem bohatera tragicznego.
Kontekst historyczny: Doświadczenie totalitaryzmu w XX wieku. Fortynbras uosabia bezwzględnego władcę, technokratę, dla którego jednostka jest tylko trybikiem w maszynie państwowej, a historia służy wyłącznie jako narzędzie propagandy i legitymizacji władzy.
Matura
Utwór idealnie sprawdzi się na maturze przy tematach związanych z:
- Motywem władzy i polityki: zestawienie z „Odprawą posłów greckich” Jana Kochanowskiego (odpowiedzialność za państwo) lub „Makbetem” Szekspira (mechanizmy zdobywania i utrzymania władzy).
- Zderzeniem idealizmu z pragmatyzmem: porównanie postawy Hamleta (wierność wartościom za cenę życia) z postawą Fortynbrasa (skuteczność za cenę moralności).
- Rolą jednostki w historii: zestawienie z „Dziadami cz. III” Adama Mickiewicza (jednostka miażdżona przez system) lub „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall (odbrązawianie bohaterstwa).
- Motywem śmierci i pogrzebu: pogrzeb jako narzędzie polityczne, kontrast z klasycznymi trenami Jana Kochanowskiego.