Kamienie na szaniec - cytaty

Manifest pokolenia – braterstwo i służba

Kamiński od pierwszych stron definiuje cel swojej opowieści. Chłopcy z Szarych SzeregówKryptonim Związku Harcerstwa Polskiego działającego w konspiracji podczas II wojny światowej. musieli błyskawicznie dorosnąć, opierając się na wpojonych im wcześniej zasadach.

Posłuchajcie opowiadania o Alku, Rudym, Zośce i kilku innych cudownych ludziach, o niezapomnianych czasach 1939 – 1943 roku, o czasach bohaterstwa i grozy. Posłuchajcie opowiadania o ludziach, którzy w tych niesamowitych latach potrafili żyć pełnią życia, których czyny i rozmach wycisnęły piętno na stolicy oraz rozeszły się echem po kraju, którzy w życie wcielić potrafili dwa wspaniałe ideały: BRATERSTWO I SŁUŻBĘ.

Tak oto bezgraniczna wiara młodości: wiara w siebie samych, wiara w naród, wiara w słuszność polskiej sprawy i w najwyższą sprawiedliwość – kazała tym młodym ludziom traktować całą otaczającą ich rzeczywistość jako coś bardzo nierealnego i przejściowego.

Wpływ środowiska na charakter

Bohaterstwo nie bierze się znikąd. Autor wielokrotnie przypomina, że fundamentem postaw Alka, Rudego i Zośki było ich wychowanie.

Są w kraju domy rodzinne, w których istnieją warunki dające możność zdrowego rozwoju psychicznego i fizycznego zarówno rodzicom, jak i dzieciom. W domach tych jest wystarczająca skala zarobków, bez których jakże trudno o normalne ludzkie życie. Jest także harmonia wśród członków rodziny, oparta na wzajemnej dobrej woli i ustępliwości. Jest pewien poziom kulturalny, umożliwiający udział w przeżyciach całego świata i w dorobku przyszłych pokoleń. Jest wreszcie specjalna atmosfera, którą trudno określić, a którą poznaje się tylko po skutkach: poszczególnych członków rodziny łączy mocna więź, dom jest ostoją i otuchą, dodaje odwagi, zapewnia spokój.

Oczywiście szkoła, dom, środowisko koleżeńskie ogromnie ułatwiły dobry start życiowy tym chłopcom. Ale nie popełnijmy błędu złej oceny: o poziomie sportowca nie decyduje nawet najlepsze boisko ani najbardziej wygodny ubiór, ani skrupulatne przestrzeganie trybu życia sportowego – o poziomie sportowca decyduje coś innego: jego istotne uzdolnienia sportowe i jego praca nad sobą. To porównanie jest odpowiedzią na pytanie o rolę dobrych warunków młodości Rudego, Alka i niektórych ich kolegów.

Zderzenie z wojną i konspiracja

Wrzesień 1939 roku brutalnie zburzył dotychczasowy porządek. Młodzi ludzie musieli zmierzyć się z upadkiem przedwojennych mitów.

Przed oczyma beztroskiej wyobraźni przesuwały się potężne polskie czołgi, niezwyciężone pułki polskiej piechoty, i naród cały zjednoczony i zwarty wokół naczelnego wodzaFunkcję tę we wrześniu 1939 roku pełnił marszałek Edward Śmigły-Rydz. i rządu. Niech no tylko Hitler spróbuje! Odechce mu się wojny już po paru miesiącach.

Potworność polskiej tragedii wrześniowejKampania wrześniowa z 1939 roku, czyli obrona Polski przed zbrojną agresją III Rzeszy i ZSRR. polegała na czymś innym: na katastrofie psychicznej narodu, najzupełniej nie przygotowanego do tego, co się stało. Ogromny grzech obciąża sumienia polskiej propagandyCelowe działanie polegające na kształtowaniu poglądów społeczeństwa, często poprzez manipulację faktami. i polskiego wychowania narodowego sprzed 1939 roku. Mówiono i pisano tylko o naszej potędze i o zwycięstwach – nigdy o klęskach; w stosunku do wrogów używano tonu niemal wyłącznie lekceważącego, w instrukcjach i zarządzeniach unikano jak zarazy słów „ewakuacja”, „odwrót”.

Nierzeczywistość tego, co się działo, wydawała się tak silna, że w mózgach nieustannie kołatało pytanie: czy to wszystko jest aby prawdą? Czy nie jest tylko snem?

Szok szybko ustąpił miejsca potrzebie działania. Harcerze zaczęli organizować się w podziemiu.

Te poszukiwania nowych dróg walki i służby były cechą charakterystyczną nie tylko dla BukówKonspiracyjna nazwa 23. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej, do której należeli główni bohaterowie książki., lecz wszystkich czynnych elementów społeczeństwa polskiego w jesieni i zimie 1939-1940 roku.

Już pierwsze miesiące wspólnej roboty dały nam to, co uważamy za jedno z najważniejszych osiągnięć tej pracy, coś, co w wartości swej było co najmniej równoznaczne z wynikami zewnętrznymi naszej roboty, a mianowicie zżycie się, stworzenie pełnego zaufania do siebie, związanie się wspólnie przeżytymi pracami i niebezpieczeństwami, a jednocześnie ćwiczenie odwagi i dzielności. Wtedy już dobrze rozumieliśmy służbę. Mówię w liczbie mnogiej, gdyż wszystkie obserwacje, sformułowania czy postęp naprzód któregoś z nas był szybko chwytany i przyjmowany jako swoja własność przez wszystkich.

Od Małego Sabotażu do dywersji

Walka ewoluowała. Od malowania kotwic Polski Walczącej po zbrojne uderzenia w aparat okupacyjny.

Pod formą zewnętrznych wystąpień małosabotażowychAkcje konspiracyjne polegające na pisaniu haseł, zrywaniu flag i ośmieszaniu okupanta, mające na celu podtrzymanie na duchu Polaków. kryje się silna wewnętrzna treść wychowawcza: każda akcja – to szkoła odwagi, opanowania, to ciągłe wdrażanie w panowanie nad sobą; to jakby nabieranie nawyku odwagi i opanowania. Jakże to może przydać się w późniejszych, bardziej odpowiedzialnych i bardziej niebezpiecznych robotach.

Życie byłoby nędzne i zawstydzające – mówił Rudy – gdybyśmy skupiali się tylko na przygotowaniu do zadań jutra, a nie brali udziału w walce już dziś. Ale życie byłoby głupie i bezsensowne, gdybyśmy żyli tylko walką dzisiejszą, a nie przygotowywali się do jutra. Zaś przygotowanie jutra to nie jeden tor, to dwa tory: szkolenie żołnierskie do jawnej walki żołnierskiej i szkolenie się naukowe, zawodowe, społeczne do pracy cywilnej w Polsce. Mam odwagę powiedzieć, że moją osobistą ambicją jest nie tylko bicie rekordów w Małym Sabotażu, chcę także kiedyś bić rekordy jako technik i człowiek. Żeby ruszyć z miejsca tę przeklętą bryłę świata, żeby dopomóc do nadrobienia tych przeklętych zapóźnień nad Wisłą.

Służba w dywersjiDziałania zbrojne i sabotażowe na zapleczu wroga, mające na celu dezorganizację jego sił, np. wysadzanie pociągów., jeśli ma być dobrą służbą, wymaga drobiazgowego i dokładnego wyszkolenia, starannego przygotowania pomocy technicznych, a nade wszystko cierpliwego i dokładnego rozpoznania. Sam akt dywersyjny trwa chwilę, jego przygotowanie – całe tygodnie, a nawet miesiące. Bez tych długich tygodni cierpliwej, nużącej, uporczywej pracy nie ma powodzenia – jest tylko narażanie ludzi. Służba w dywersji właściwie prowadzona – jest dobrą szkołą poczucia odpowiedzialności i drobiazgowej dokładności.

Choć tylko niecałe pół roku Zośka i jego przyjaciele pełnili służbę w dywersji, byli to już jednak inni ludzie. Broń i przeżycia związane z walką wywołały ogromne przemiany psychiczne. Inny był teraz błysk ich oczu. Ku zdumieniu nie orientującego się w niczym otoczenia zaznaczać się w nich zaczynała wyraźnie i mocno jakaś twardość i szorstkość, męskość i pewność siebie oraz skłonność do refleksji.

Anatomia przywództwa

Kamiński wnikliwie analizuje cechy, które czyniły z chłopców naturalnych liderów. Wymagało to inteligencji, opanowania i ogromnej pracy nad sobą.

Co to jest zacięcie przywódcze? Człowiek obdarzony nim mimo woli wywiera na otoczenie wpływ zniewalający; ludzie skupiają się wokół niego i w sposób naturalny ulegają jego życzeniom.

Zośka był wśród Buków propagatorem „teorii spokoju” w czasie akcji. Mawiał często: - W służbie potrzebny jest spokój, opanowanie, trzeźwa ocena, jasny umysł i pogoda ducha.

Ambicji, i to mocnej ambicji, nigdy tym młodym ludziom nie brakowało.

Samotność, częsta towarzyszka wewnętrznej siły człowieka – przyciąga i zniewala otoczenie.

Orłów w Polsce było zawsze sporo, mrówek – znacznie mniej.

Tylko odwaga i zdecydowanie połączone ze spokojem i trzeźwością dają powodzenie.

Jeśli w jakimś człowieku zespolą się zdolności przywódcze z nieprzeciętną inteligencją i charakterem, formuje się wtedy jednostka, przed którą może nie być osiągnięć niemożliwych.

Umiejętność znoszenia niepowodzeń jest wielką i ważną umiejętnością. Oczywiście jeśli towarzyszy jej zdolność i chęć do wyciągania nauki z porażek.

Cena wolności – cierpienie i śmierć

Ostatnie rozdziały książki to zapis dramatu, bólu i ostatecznego poświęcenia. Śmierć przyjaciół po akcji pod Arsenałem na zawsze zmieniła ocalałych.

Z jednej z jej przegródek wyjął malutką karteczkę. Ręką BasiBarbara Sapińska, sympatia Alka Dawidowskiego, z którą łączyła go głęboka więź uczuciowa. była na niej napisana modlitwa, która Alka najwięcej wzruszała. „Kto się w opiekę odda Panu swemu, a całym sercem szczerze ufa Jemu, śmiele rzec może: mam obrońcę Boga, nie przyjdzie na mnie żadna straszna trwoga…”

Alek gasł. Tracił przytomność. Rozumiał już, że gra jego życia dobiega końca. Rozumiał i nie przestawał się uśmiechać. Jakaż to wielka była gra.

Śmierć Alka była śmiercią w ich rozumieniu normalną. Normalnym losem żołnierskim. Jak każda śmierć – poruszyła najgłębsze, najwewnętrzniejsze uczucia tych, co pozostali. Ale nie kryła w sobie grozy piekieł. Stała się rzecz w pewnym sensie zwykła. Jest wojna – trudno. My strzelamy – i do nas strzelają. Wróg ma takie samo prawo do naszej krwi, jak my do jego. Alek uderzał we wroga – wróg uderzył w Alka. „Taka jest żołnierska dola, taki jest żołnierski los” – wypełniły się słowa piosenki. Ale śmierć Rudego? Włosy się jeżą na głowie tych, co widzieli to zmaltretowane ciałoJan Bytnar „Rudy” był brutalnie torturowany w siedzibie Gestapo w alei Szucha. i słyszeli koszmarną opowieść. Tego wybaczyć nie można.

Istotą każdego cierpienia jest to, że pożąda śmierci jak łaskawej i dobrej wybawicielki.

Nawet w obliczu strat, bohaterowie patrzyli w przyszłość. Zośka, mimo załamania po stracie przyjaciół, planował powojenne życie.

Mała poprawka – odrzekł, uśmiechając się Zośka – „wzięła” mnie i oczarowała przede wszystkim walka. Jestem taki, jak pani powiedziała, „do szpiku kości” żołnierzem, że nie mógłbym po wojnie żyć bez walki. Dlatego prawdopodobnie nie zostanę w wojsku. Będę dalej w walce. Bo w tamtych przyszłych czasach powstaną nowe fronty: społeczny, gospodarczy, kulturalny, polityczny. Ja właśnie szykuję się już teraz na jeden z tych przyszłych frontów.

Z nami, to jak z lasem, HaniuHanna Zawadzka, siostra Tadeusza „Zośki” Zawadzkiego.. To i tamto drzewo pada pod siekierą, a tymczasem cały las rośnie i pnie się ku górze… Ale Rudego nikt mi już nie zastąpi…

Kończy się w tym miejscu opowieść, choć walka toczy się dalej. Nieubłagana sprawiedliwość powoli, lecz nieodwołalnie zbliża karzącą dłoń ku gardłom zbrodniarzy świata. We krwi i męce tworzenia rodzi się polski świat Jutra, zamglony chaosem chwili. Walka trwa. Trzeba przerwać tę opowieść. Opowieść o wspaniałych ideałach BRATERSTWA i SŁUŻBY, o ludziach, którzy potrafią pięknie umierać i PIĘKNIE ŻYĆ.