Hymny Kasprowicza - wiadomości wstępne
Hymny Jana Kasprowicza, powstające na przełomie XIX i XX wieku, stanowią jeden z najważniejszych manifestów polskiego modernizmu. Utwory te zostały podzielone na dwa skrajnie różne cykle, obrazujące drogę poety od bluźnierczego buntu po franciszkańską pokorę. Teksty te łączą w sobie katastroficzną wizję końca świata, manichejską koncepcję zła oraz ekspresjonistyczną formę wyrazu.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Dwa oblicza Kasprowicza - od buntu do ukojenia
Kasprowicz pisał swoje hymny w latach 1898-1901. Zgrupował je w dwa wyraźnie różniące się od siebie cykle: „Ginącemu światu” oraz „Salve Regina”. Pierwszy z nich kipi buntem, rozpaczą i poczuciem absolutnej beznadziei. Drugi przynosi wyciszenie, odwołując wcześniejsze oskarżenia rzucane w stronę Stwórcy.
Przełomem w postawie poety jest hymn „Moja pieśń wieczorna”. Wyraża on głęboką tęsknotę za utraconą harmonią bytu, zniszczoną przez ludzki grzech. Właśnie ta zmiana światopoglądowa ukształtowała późniejszą twórczość Kasprowicza.
Bóg, Szatan i manicheizm
Fundamentem hymnów jest wewnętrzne rozdarcie. Świat i ludzka dusza jawią się jako pole bitwy między światłem a ciemnością. Człowiek miota się między pokusą grzechu a pragnieniem świętości. Błaga Boga o litość, ale napotyka jedynie głuche milczenie. Brak odpowiedzi rodzi gniew. Odrzucony człowiek w akcie ostatecznej rozpaczy pada na kolana przed Szatanem.
W tym miejscu Kasprowicz sięga po manicheizmSystem religijny z III w. zakładający wieczną walkę dwóch równorzędnych sił: Dobra (światła) i Zła (ciemności).. Poeta zadaje prowokacyjne pytanie: skoro Bóg stworzył wszystko, czy jest również twórcą zła? Jeśli tak, nie może być doskonały. Zło staje się równorzędną siłą, a Stwórca traci atrybut wszechmocy.
„Nic, co się stało pod sklepieniem niebiosów,
Bez Twej woli się nie stało!
Kyrie eleison!
O źródło zdrady! Kyrie eleison!
Przyczyno grzechu!”
- „Dies irae”
Podmiot lirycznyFikcyjna osoba mówiąca w wierszu, wyrażająca swoje przeżycia, myśli i emocje. oskarża Stwórcę o zaplanowanie ludzkiego cierpienia. Taka postawa przypomina bunt prometejskiBunt przeciwko Bogu w imię miłości do cierpiącej ludzkości, gotowość do najwyższego poświęcenia., znany z Wielkiej Improwizacji Konrada w III części „Dziadów”.
Katastroficzna wizja końca świata
Hymny przesyca katastrofizmPrzeświadczenie o nieuchronnej zagładzie współczesnego świata, upadku cywilizacji i wartości moralnych.. Kasprowicz maluje przerażający obraz zbliżającego się Sądu OstatecznegoW eschatologii chrześcijańskiej moment rozliczenia ludzkości z uczynków na końcu dziejów.. Rzeki spływają krwią, ziemia pęka, groby się otwierają, a świat opanowuje pełzające robactwo i miliardy krzyży.
Kasprowicz w swoich hymnach (szczególnie w „Dies irae”) wykorzystuje poetykę ekspresjonizmu. Charakteryzuje się ona operowaniem skrajnymi emocjami, drastycznymi obrazami, dynamiką oraz wykrzyknieniami, które mają wstrząsnąć odbiorcą.
Wśród najważniejszych tekstów z tego okresu wymienia się „Dies irae”, „Święty Boże, Święty Mocny” oraz „Hymn św. Franciszka z Asyżu”. Ukazują one upadek wszelkich wartości i drastyczny kryzys zaufania do absolutu.
Czym jest hymn?
Sama forma utworów nawiązuje do tradycji pieśni kościelnych. Gatunek ten wywodzi się ze starożytnej Grecji, gdzie głosił chwałę bóstw lub bohaterów. Zazwyczaj rozpoczyna się od apostrofyBezpośredni, uroczysty zwrot do osoby, bóstwa, pojęcia lub przedmiotu.. Osoba mówiąca wypowiada się w imieniu zbiorowości, stając się wyrazicielem jej lęków i pragnień.
W epoce Młodej PolskiEpoka w literaturze polskiej (1890-1918) charakteryzująca się dekadentyzmem, symbolizmem i nastrojami schyłkowymi. gatunek ten zyskał nowe życie. Stał się dla Kasprowicza idealnym narzędziem do stawiania pytań o sens istnienia, cierpienie i sprawy ostateczne.