„Moralność pani Dulskiej” jako dramat naturalistyczny
Gabriela Zapolska oparła „Moralność pani Dulskiej” na założeniach dramatu naturalistycznego, czerpiąc bezpośrednią inspirację z teorii Emila Zoli. Utwór demaskuje obłudę mieszczaństwa poprzez ukazanie codziennych, często brutalnych realiów życia oraz prymat psychologii postaci nad wartką akcją. Indywidualizacja języka i skupienie na brzydocie służą tu obnażeniu moralnego zepsucia tytułowej bohaterki.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Prawda o społeczeństwie bez upiększeń
Gabriela Zapolska od lat fascynowała się realizmemPrąd literacki dążący do obiektywnego, wiernego i pozbawionego idealizacji ukazywania rzeczywistości. i naturalizmem. Widziała w nich narzędzia do obnażania ciemnych stron życia. Chciała demaskować moralność pozorów i mieszczańską dwulicowość. Uciekała od fantastyki na rzecz brutalnej codzienności. Jej diagnoza ówczesnego społeczeństwa była ostra, a literatura miała pełnić funkcję niemal medyczną. Sama pisała o swoim programie artystycznym:
„Patrzcie, tu jest miejsce bolące, za chwilę zaczerni się gangrenaMartwica tkanek; w literaturze często metafora głębokiego zepsucia moralnego i rozkładu społeczeństwa.!... Rana powstała z takich a takich przyczyn... Ocalcie się, jeśli możecie”.
Autorka epatowała brzydotą w konkretnym celu. Wierzyła, że ukazanie nędzy, chorób i strachu wstrząśnie odbiorcami i zmusi ich do refleksji.
Pięć zasad Emila Zoli
Zapolska oparła konstrukcję sztuki na modelu dramatu naturalistycznegoKierunek w teatrze przełomu XIX i XX w., dążący do fotograficznego naśladownictwa życia, eksponujący determinizm biologiczny i społeczny., którego twórcą był francuski pisarz Emil Zola. Przed rozpoczęciem pracy nad tekstem dokładnie przestudiowała jego założenia. Zola sformułował pięć głównych zasad nowej formy teatralnej:
- Prawda życiowa i wierne kopiowanie rzeczywistości.
- Uprzywilejowanie środowisk najuboższych.
- Prosta, logiczna akcja bez sztucznych zwrotów.
- Skupienie na psychologii i cechach postaci, a nie na samej fabule.
- Indywidualizacja języka bohaterów.
Realizacja postulatów w praktyce
Utwór precyzyjnie realizuje te wytyczne. Brakuje tu wielkich dylematów filozoficznych. Zamiast nich widzimy przyziemne, często wstydliwe problemy. Fabuła opiera się na próbie samobójczej lokatorki, oszukiwaniu konduktora w tramwaju czy tuszowaniu niechcianej ciąży służącej. Wnętrza i bohaterowie są odarci z upiększeń. Dulska, choć zamożna, krąży po mieszkaniu w starych, zniszczonych ubraniach i z papilotamiWałki lub skrawki papieru wkręcane we włosy na noc w celu ich zakręcenia. na głowie.
Zapolska celowo umieściła akcję w typowym lwowskim salonie mieszczańskim. Nagromadzenie kiczowatych mebli, dywanów i bibelotów miało potęgować wrażenie duszności, ciasnoty umysłowej domowników oraz ich przywiązania do dóbr materialnych.
Zola postulował skupienie się na nizinach społecznych. Rodzina Dulskich żyje w dostatku, choć przez chorobliwe skąpstwo Anieli przypomina to egzystencję w biedzie. Prawdziwą sympatię autorki zyskują jednak postacie z marginesu lub niższych sfer. To wynajmująca pokój samobójczyni oraz służąca Hanka stają się ofiarami bezwzględnego systemu. Sama akcja schodzi na dalszy plan. Wydarzenia stanowią jedynie pretekst do obnażenia kolejnych wad głównej bohaterki. Sytuacje sceniczne prowokują postacie do demaskowania własnej hipokryzji.
Język jako lustro charakteru
Mistrzostwo Zapolskiej ujawnia się w indywidualizacji języka. Każda postać mówi inaczej, co zdradza jej charakter, wykształcenie i pozycję. Aniela Dulska krzyczy, używa wulgaryzmów i nagminnie przekręca trudne słowa, tworząc komiczne malapropizmyBłąd językowy polegający na użyciu słowa o podobnym brzmieniu, ale innym, często absurdalnym w danym kontekście znaczeniu.. Felicjan milczy przez całą sztukę, komunikując się gestami, a jego jedyne zdanie („A niech was wszyscy diabli!”) to wyraz ostatecznej bezsilności.
Młode pokolenie również ma swój unikalny głos. Hesia posługuje się slangiem ciekawskiej nastolatki. Mela używa naiwnego słownictwa panienki z pensji. Z kolei Zbyszek naśladuje zblazowany żargon cyganerii artystycznejŚrodowisko artystów odrzucających normy społeczne, demonstrujących pogardę dla mieszczańskiego stylu życia..
Połączenie założeń naturalizmu z formą komediodramatu przyniosło zamierzony efekt. Zapolska zrealizowała swoje ambicje ideowe, a jednocześnie osiągnęła ogromny sukces komercyjny. Satyryczne ujęcie tematu i wyzyskanie efektów komicznych sprawiły, że brutalna prawda o społeczeństwie stała się łatwiejsza do przełknięcia dla ówczesnej widowni.