Cechy baśni jako gatunku literackiego
Baśń to jeden z najstarszych gatunków literackich, który opiera się na stałych i łatwo rozpoznawalnych schematach. Charakteryzuje się nieokreślonym czasem i miejscem akcji, obecnością magii oraz wyraźnym podziałem na dobro i zło. Utwory Charlesa Perraulta, braci Grimm i Hansa Christiana Andersena łączy również obecność mówiących zwierząt i pouczający morał.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Skąd wzięły się baśnie?
Zanim baśnie trafiły na papier, krążyły wyłącznie w przekazie ustnymPrzekazywanie opowieści z ust do ust, z pokolenia na pokolenie, bez ich zapisywania.. Ludzie opowiadali je sobie przy ogniskach. Dopiero w 1697 roku francuski pisarz Charles Perrault spisał je i wydał w formie książki.
Niemieccy badacze, bracia Grimm, zrobili to samo w 1812 roku. Zbierali oni stare ludowe opowieści, aby ocalić je przed zapomnieniem. Z kolei Hans Christian Andersen przyjął zupełnie inną strategię. Zamiast spisywać zasłyszane historie, zaczął wymyślać własne.
Czas i miejsce akcji
Najbardziej rozpoznawalną cechą baśni jest nieokreślony czas i miejsce wydarzeń. Nigdy nie dowiadujemy się, w jakim kraju mieszka Kopciuszek. Nie wiemy też, w którym wieku do lasu wyrusza Czerwony Kapturek.
Pisarze celowo używają formułek w stylu „dawno, dawno temu” lub „za siedmioma górami”. Dzięki temu historia staje się uniwersalna. Brak konkretnych dat sprawia, że opowieść trafia do czytelnika w każdej epoce. Baśń dzieje się po prostu wszędzie i zawsze.
Brak konkretnego czasu i miejsca akcji to cecha, która odróżnia baśń od legendy. Legenda zawsze opowiada o konkretnym miejscu (np. o Krakowie) lub postaci historycznej.
Magia jako część świata
W baśniowym świecie magia po prostu istnieje i nikogo nie dziwi. Dynia naturalnie zamienia się w karetę. Rozmowa małej dziewczynki z wilkiem w środku lasu nie budzi niczyjego zdziwienia. Cuda dzieją się na porządku dziennym.
Magia zawsze pełni tu konkretną funkcję. Służy do nagradzania dobra i karania zła. Dobra wróżka pomaga Kopciuszkowi, ponieważ dziewczyna jest pracowita i skrzywdzona przez los. Z kolei przemiana Brzydkiego kaczątka w łabędzia symbolizuje odkrycie własnej wartości.
Zwierzęta i przedmioty, które mówią
Ważnym elementem baśni jest antropomorfizacjaNadawanie cech ludzkich zwierzętom, przedmiotom lub zjawiskom przyrody.. Twórcy sprawiają, że zwierzęta zachowują się jak ludzie. Kot w butach nosi skórzane obuwie, knuje intrygi i negocjuje z królem. Wilk z „Czerwonego Kapturka” potrafi kłamać i układać przebiegłe plany.
Zwierzęce postacie pomagają mówić o trudnych, ludzkich sprawach. Znacznie łatwiej wytłumaczyć chciwość, odwagę czy spryt za pomocą gadającego kota. Taki zabieg mocno działa na wyobraźnię czytelnika.
Schemat: dobro kontra zło
Bohaterowie baśni mają bardzo proste charaktery. Są albo krystalicznie dobrzy, albo do szpiku kości źli. Kopciuszek wykazuje się cierpliwością i łagodnością. Jej macocha to postać wyłącznie zazdrosna i okrutna.
Taki czarno-biały świat ułatwia odbiór historii. Czytelnik od razu wie, komu kibicować, a kogo potępiać. Nie musi analizować skomplikowanej motywacji postaciPowody, dla których bohater literacki zachowuje się w określony sposób i podejmuje konkretne decyzje.. W klasycznej baśni dobro zawsze odnosi ostateczne zwycięstwo nad złem.
Wyjątkiem od tej reguły jest „Dziewczynka z zapałkami”. Jej zamarznięcie na ulicy łamie baśniowy schemat szczęśliwego zakończenia. Andersen napisał tak smutną historię, aby wstrząsnąć odbiorcą i zwrócić uwagę na biedę.
Morał i magiczna trójka
Każda baśń zawiera morałKrótkie pouczenie na końcu utworu, które mówi, jak należy postępować w życiu.. Charles Perrault dopisywał go wprost na końcu swoich tekstów. Bracia Grimm oraz Andersen wplatali życiowe lekcje bezpośrednio w wydarzenia.
Przekaz baśni jest zawsze bardzo jasny. „Czerwony Kapturek” uczy, by nie ufać nieznajomym. „Brzydkie kaczątko” udowadnia, że prawdziwa wartość człowieka kryje się w jego wnętrzu. Z kolei „Kopciuszek” pokazuje, że ciężka praca zostaje nagrodzona.
Te historie miały kształtować charaktery młodych ludzi. Właśnie dlatego baśnie mają charakter dydaktycznyMający na celu pouczenie kogoś, wychowanie lub przekazanie wzorców postępowania., czyli pouczający.
W wielu opowieściach pojawia się zasada trójki. Główny bohater często musi pokonać trzy przeszkody, rozwiązuje trzy zagadki lub ma dwoje rodzeństwa. Ta magiczna liczba występuje w baśniach z różnych zakątków świata.
Stałe elementy baśni tworzą spójną całość. Nieokreślony czas, wszechobecna magia i wyraźny podział na dobro i zło sprawiają, że historie te są łatwe do zapamiętania. Dzięki temu opowieści sprzed setek lat wciąż fascynują kolejne pokolenia czytelników.