Słowniczek pojęć związanych z baśnią
Słowniczek zawiera najważniejsze pojęcia literackie, językowe i historyczne potrzebne do omówienia baśni Charlesa Perraulta, braci Grimm oraz Hansa Christiana Andersena. Zestawienie tłumaczy mechanizmy działania fantastyki, rolę morału oraz motywy wędrowne obecne w tych klasycznych tekstach. Znajomość tych terminów ułatwia analizę lektur na sprawdzianach i podczas pisania szkolnych wypracowań.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Pojęcia literackie i gatunkowe
Baśń to gatunek, w którym obok zwykłych ludzi pojawiają się elementy magiczne. Akcja nie dzieje się w konkretnym miejscu ani czasie. U Perraulta, braci Grimm i Andersena opowieść zazwyczaj kończy się wyraźnym zwycięstwem dobra nad złem.
Baśń zawsze opiera się na fantastyce i cudowności. W przeciwieństwie do legendy, nie nawiązuje do prawdziwych wydarzeń historycznych ani autentycznych miejsc.
MorałPouczenie lub mądrość życiowa płynąca z tekstu literackiego. to nauka, którą czytelnik wyciąga z opowieści. Charles Perrault często dopisywał go wprost po zakończeniu historii. Ostrzegał na przykład przed naiwnym ufaniem nieznajomym po lekturze Czerwonego Kapturka. Bracia Grimm i Andersen zostawiali pouczenie ukryte w samych wydarzeniach.
FantastykaElementy świata przedstawionego, które łamią prawa fizyki i natury. sprawia, że baśń staje się niezwykła. Dynia zamieniająca się w karetę w Kopciuszku czy gadający wilk to właśnie elementy fantastyczne. Bez nich opowieść stałaby się zwykłą historią obyczajową.
Narrator wszechwiedzącyOsoba opowiadająca, która zna myśli, uczucia i przyszłość wszystkich bohaterów. to głos opowiadający historię. W baśniach wie on wszystko o postaciach. Zna zamiary wilka, czuje smutek Kopciuszka i widzi przyszłość. Przemawia spokojnie, jakby relacjonował prawdziwe wydarzenia.
FabułaUkład zdarzeń w utworze literackim, powiązanych ze sobą przyczynowo i skutkowo. w baśniach jest zazwyczaj prosta i linearna. Główne wydarzenia wynikają jedno z drugiego. Bohater wyrusza w drogę, napotyka przeszkody, pokonuje je i wraca odmieniony.
Główny bohater to postać, z którą czytelnik ma się utożsamiać. Zwykle jest to osoba dobra, uczciwa i często krzywdzona przez los. Kopciuszek znosi poniżenie ze strony macochy, a Brzydkie kaczątko cierpi z powodu odrzucenia. Oboje jednak zachowują dobre serce i w końcu spotyka ich nagroda.
Przeciwnik stoi na drodze głównego bohatera i uosabia zło. Kieruje nim zazdrość, okrucieństwo lub chciwość. Zła macocha z Kopciuszka czy wilk z Czerwonego Kapturka idealnie pełnią tę rolę.
Motyw wędrówkiPopularny schemat fabularny, w którym podróż zmienia bohatera i uczy go czegoś nowego. to powtarzający się schemat opowieści. Bohater opuszcza dom, przeżywa przygody i wraca bogatszy o nowe doświadczenia. Brzydkie kaczątko wędruje przez różne miejsca, zanim odkryje swoją prawdziwą tożsamość.
Trójdzielność nadaje baśniom specyficzny rytm. Zadania, próby i postacie często pojawiają się trzykrotnie. Mamy trzy siostry, trzy życzenia lub trzy próby do pokonania. Słuchacze wiedzieli dzięki temu, kiedy napięcie osiągnie szczyt.
Happy endSzczęśliwe zakończenie utworu, w którym problemy zostają rozwiązane, a bohaterowie triumfują. to baśniowy finał, w którym dobro wygrywa. Kopciuszek wychodzi za księcia, a kaczątko staje się łabędziem. Andersen czasem zrywał z tą zasadą. Dziewczynka z zapałkami umiera, zostawiając czytelnika z poczuciem niesprawiedliwości.
Formuła inicjalna i finalna to stałe zwroty otwierające i zamykające tekst. Słynne „Dawno, dawno temu” wprowadza nas w magiczny świat. Z kolei zdanie „I żyli długo i szczęśliwie” bezpiecznie nas z niego wyprowadza.
Pojęcia stylistyczne i językowe
Archetyp to bardzo stary wzorzec postaci lub sytuacji. Jest tak powszechny, że pojawia się w opowieściach różnych kultur na całym świecie. Zła macocha, mądry starzec czy bezradna dziewczyna to klasyczne przykłady.
Bracia Grimm zbierali baśnie ludowe, ponieważ widzieli w nich ślady archetypów. Wierzyli, że te opowieści łączą wspólne doświadczenia wszystkich ludzi.
SymbolZnak, przedmiot lub postać, która oprócz znaczenia dosłownego ma też ukryty, głębszy sens. to przedmiot znaczący coś więcej niż to, czym jest dosłownie. Szklany pantofelek Kopciuszka oznacza wyjątkowość i przeznaczenie. Zapałki z baśni Andersena symbolizują krótkie chwile ciepła w obojętnym świecie.
PersonifikacjaNadanie przedmiotom, zwierzętom lub zjawiskom cech typowo ludzkich. polega na przypisaniu ludzkich cech pojęciom abstrakcyjnym. W baśniach zima bywa okrutna, a śmierć przychodzi po bohaterów jak gość. To podstawowa technika budowania nastroju.
AnimizacjaNadanie przedmiotom martwym lub zjawiskom przyrody cech istot żywych. to nadawanie cech żywych istot przedmiotom martwym. Różni się od personifikacji tym, że przedmiot nie musi myśleć jak człowiek. Wystarczy, że ożywa za sprawą magii, jak latająca miotła czy gadające lustro.
PorównanieZestawienie dwóch zjawisk za pomocą słów: jak, jakby, niby, na kształt. zestawia dwie rzeczy za pomocą słów „jak” lub „jakby”. Bracia Grimm opisują Śnieżkę słowami: „biała jak śnieg, czerwona jak krew”. W baśniach takie zestawienia są zawsze proste i bardzo obrazowe.
Powtórzenie to celowe użycie tego samego słowa lub zdania kilka razy. Słynne „Lustereczko, powiedz przecie...” pojawia się w Królewnie Śnieżce wielokrotnie. Ten zabieg buduje napięcie i podkreśla obsesję złej królowej.
EpitetBarwny przymiotnik lub rzeczownik określający cechy opisywanej osoby, przedmiotu lub zjawiska. to wyraz określający cechę rzeczy lub osoby. W baśniach spotykamy „złego wilka” czy „dobrą wróżkę”. Nie ma tu miejsca na niedomówienia, od razu wiemy, kto jest kim.
Pojęcia historyczne i realioznawcze
BarokEpoka w kulturze europejskiej (koniec XVI - początek XVIII w.), ceniąca przepych, kontrasty i moralistykę. to epoka, w której tworzył Charles Perrault. Wydał on swoje baśnie w 1697 roku. Epoka ta ceniła przepych i mocne kontrasty między pięknem a brzydotą. Widać to w jego opowieściach pełnych bogatych dworów i surowych kar.
Romantyzm ukształtował twórczość braci Grimm i Andersena. Twórcy tej epoki cenili uczucia, naturę i tajemniczość. Bracia Grimm zbierali baśnie, wierząc, że w tradycji chłopskiej kryje się prawdziwy duch narodu.
Romantyzm to prąd kulturowy z pierwszej połowy XIX wieku. Odrzucał on chłodny rozum na rzecz silnych emocji, wyobraźni i fascynacji kulturą ludową.
Ustna tradycja ludowaPrzekazywanie opowieści, pieśni i wierzeń z pokolenia na pokolenie w formie mówionej. to sposób przekazywania opowieści bez użycia pisma. Bracia Grimm zapisywali historie zasłyszane od wiejskich informatorów. Dzięki temu uratowali je przed zapomnieniem i zachowali lokalne, niemieckie realia.
Dwór królewski to stały element baśniowego świata. Zamek i bal pełnią funkcję miejsca, do którego bohater dąży. Kopciuszek trafia do pałacu, a Kot w butach zdobywa dla syna młynarza względy króla i tytuł markiza.
Status społeczny określa pozycję człowieka w społeczeństwie. W baśniach awans jest nagrodą za dobroć i uczciwość. Kopciuszek ze służącej staje się księżniczką. Te historie pokazywały dzieciom, że zły los można odmienić.
Pojęcia filozoficzne i światopoglądowe
Walka dobra ze złem to podstawowy konflikt w każdej baśni. Obie strony są tu wyraźnie rozgraniczone i nie ma miejsca na szarości. Wilk jest całkowicie zły, a Czerwony Kapturek dobry i niewinny. Taki podział uczy odróżniania podstawowych wartości.
Sprawiedliwość poetyckaZasada literacka, według której dobro zawsze zostaje nagrodzone, a zło surowo ukarane. sprawia, że w świecie baśni każdy dostaje to, na co zasłużył. Zła macocha zostaje ukarana, a Kopciuszek wyniesiony do władzy. Baśnie pokazują świat takim, jaki powinien być, a nie jakim jest w rzeczywistości.
Przemiana wewnętrzna to zmiana zachodząca w bohaterze. Brzydkie kaczątko nie zmienia swojego dobrego charakteru, ale odkrywa własną tożsamość. Zewnętrzna przemiana w łabędzia jest tylko obrazem akceptacji samego siebie.
Magia jako rozwiązanie problemu daje bohaterom nadzieję w trudnych chwilach. Trudności pokonuje się dzięki zaklęciom lub pomocy nadnaturalnych istot. Wróżka chrzestna pomaga Kopciuszkowi, udowadniając, że w baśniowym świecie wszystko jest możliwe.
Cierpienie jako próba sprawdza charakter postaci. Bohaterowie baśni często cierpią, zanim zostaną nagrodzeni. Kaczątko jest odrzucane, a Kopciuszek ciężko pracuje. U Andersena ta próba bywa jednak bardzo okrutna i nie zawsze kończy się dobrze.
EmpatiaZdolność do rozumienia uczuć innych osób i współodczuwania z nimi. to umiejętność wczuwania się w emocje innych. Baśnie doskonale ją ćwiczą. Czytelnik kibicuje kaczątku i czuje smutek Dziewczynki z zapałkami. Właśnie dlatego te opowieści przetrwały setki lat.