Charakterystyka Wertera

Ikona nowego stylu i wrażliwości

Werter to jedna z najważniejszych postaci w historii światowej literatury. Ustanowił zupełnie nowe trendy w zakresie kreowania postaw, zachowań, a nawet mody. Został okrzyknięty prototypem bohatera romantycznegoWzorzec postaci, który ukształtował późniejszych bohaterów epoki, charakteryzujący się nadwrażliwością, buntem i wyobcowaniem.. Jego postawa dała początek zjawisku werteryzmu, które z kolei utorowało drogę kolejnym prądom, takim jak byronizmPostawa buntu, osamotnienia i dumy, wywodząca się z twórczości angielskiego poety George'a Byrona..

Wygląd zewnętrzny bohatera był starannie przemyślany i szybko stał się symbolem epoki. Werter dbał o swój wizerunek, co zjednywało mu sympatię kobiet. Jego znak rozpoznawczy to błękitny frak, żółte spodnie oraz dopełniająca całości żółta kamizelka.

Samego siebie postrzegał jako jednostkę nieprzeciętną. Źródła tej wyjątkowości upatrywał w swojej skrajnej nadwrażliwości. Zapatrzenie w siebie często łączyło się u niego z lekceważeniem otoczenia. Uważał, że intelekt można zdobyć, ale to emocje stanowią o prawdziwej wartości człowieka:

Ceni też wyżej mój rozum i talenty niż serce, z którego przecież jestem dumny, gdyż ono jest źródłem całej mojej siły, mego szczęścia i niedoli. To, co wiem, posiąść może każdy, tylko serce me jest moją wyłącznie własnością.

Artysta uwięziony w świecie konwenansów

Bohater Goethego był człowiekiem wielu talentów. Posiadał zdolności artystyczne: pięknie rysował, grał na fortepianie, a przede wszystkim tłumaczył Pieśni OsjanaMistyfikacyjny epos preromantyczny autorstwa Jamesa Macphersona, pełen melancholii, mglistych krajobrazów i mrocznego klimatu.. Wymagało to ogromnego wyczucia literackiego. Jego wykształcenie, szlachetność i skrajny indywidualizm sprawiały jednak, że stawał się człowiekiem coraz bardziej wyobcowanym.

Tę alienacjęPoczucie wyobcowania, braku więzi ze społeczeństwem i otaczającym światem, prowadzące do izolacji. potęgowała chorobliwa wręcz uczuciowość. Werter wzruszał się niezwykle łatwo. Często płakał. W swoim postępowaniu całkowicie odrzucał rozum na rzecz emocji. Widział świat w ciemnych barwach, a jego pesymizm pogłębiał się z każdym miesiącem.

Nieszczęśliwa miłość i ucieczka w samotność

Życie Wertera diametralnie zmienia się, gdy zakochuje się bez pamięci w Lotcie. Kobieta jest już jednak obiecana innemu mężczyźnie – Albertowi. Wrodzona szlachetność nie pozwala Werterowi na rozbicie tego związku. Zbyt mocno ceni i szanuje narzeczonego ukochanej. Z czasem zaczyna wręcz odczuwać poczucie winy, że samą swoją obecnością zakłóca spokój ich relacji.

Choć Werter potrafił być duszą towarzystwa, a wokół niego często gromadziły się tłumy zafascynowanych nim kobiet, ostatecznie wybiera samotność. Staje się buntownikiem z wyboru. Ludzi traktuje często instrumentalnie. Doskonale widać to w jego relacji z Wilhelmem. Powieść epistolarnaUtwór epicki napisany w formie listów, pozwalający na głęboki wgląd w psychikę nadawcy i subiektywne przedstawienie wydarzeń. Goethego składa się z listów, które Werter pisze do przyjaciela, ale w rzeczywistości służą mu one jedynie do "ulżenia sobie".

Badaczka Olga Dobijanka-Witczakowa trafnie diagnozuje tę relację:

(...) i w tej przyjaźni nie widać u Wertera głębszego zaangażowania. Jego listy do Wilhelma nie różnią się właściwie od pamiętnika. Werter pisze je bardziej dla siebie, niż dla przyjaciela, pisze zawsze ze swojego punktu widzenia, o sprawach, które jego interesują i pochłaniają. Wyraża się w nich w pełni jego indywidualizm i subiektywizm.

Konflikt ze społeczeństwem i naturą

Werter gardzi swoją pracą urzędnika. Uważa ją za niezwykle nudną i za wszelką cenę jej unika. Współpracowników określa mianem maluczkich, ślepo goniących za karierą. Zamiast tego woli kontemplować naturę i obserwować życie najuboższych. Zachwyca się prostotą chłopskiego życia:

O, jakże szczęśliwym się czuję, że serce moje odczuwać może ową pełną prostoty radość człowieka, kładącego na własnym stole wyhodowaną przez siebie główkę kapusty, rozkoszującego się nie tylko nią samą, ale wspomnieniem wszystkich owych miłych dni i cudnych poranków, kiedy ją sadził, onych wieczorów, kiedy ją podlewał i cieszył oczy jej wzrostem i rozwojem, ujętymi w jeden jedyny moment przeżycia.

Wobec osób myślących inaczej bywa skrajnie nietolerancyjny. Nienawidzi ludzi postrzegających rzeczywistość racjonalnie. Cechuje go egotyzmSkupienie na własnej osobie, analizowanie własnych przeżyć i traktowanie siebie jako absolutnego centrum świata. – poczucie własnej wyjątkowości, które uniemożliwia mu normalne funkcjonowanie. Jest tak zapatrzony w siebie, że nie dostrzega krzywd wyrządzanych innym, a o własne cierpienia obwinia cały świat. W liście pożegnalnym posuwa się wręcz do obarczenia Lotty winą za swoje samobójstwo.

Połączenie wygórowanej ambicji z mieszczańskimStan społeczny, z którego wywodził się Werter. W XVIII wieku mieszczanie, mimo wykształcenia, byli traktowani z góry przez arystokrację. kompleksem niższości doprowadza do wybuchu. Zniewaga towarzyska w domu hrabiego C. staje się dla Wertera powodem odejścia ze służby dyplomatycznej. To ostateczny dowód na to, że nie potrafi porozumieć się ze światem. Uraz potęguje fakt, że Lotta i Albert biorą ślub w tajemnicy przed nim, odbierając mu resztki nadziei.

Natura, początkowo dająca ukojenie, z czasem objawia mu swoje okrutne oblicze. Werter dostrzega w niej proces ciągłej zagłady. Nazywa ją "wiecznie połykającym, wiecznie przeżuwającym potworem". Odwraca się od świata, by całkowicie zgłębiać własne cierpienie.

Weltschmerz i narodziny werteryzmu

Bohater buntuje się przeciwko przesądom stanowym, zakłamaniu arystokracji i ograniczaniu wolności. Michał Kuziak trafnie podsumowuje jego kondycję:

Werter jest bohaterem doświadczającym „bólu istnienia” (Weltschmerz). Pragnie nieskończoności i pełnej wolności, pozostaje jednak uwięziony w kondycji ludzkiej, zarówno pod względem metafizycznym (ciało więzi ducha), jak i społecznym (rzeczywistość feudalna oraz tradycja moralności).

Nie potrafi znaleźć ukojenia. Szuka go w naturze, sztuce, a w końcu w Bogu – bezskutecznie. WeltschmerzZ niemieckiego "ból istnienia"; poczucie bezcelowości życia, melancholia i smutek wynikające z uświadomienia sobie niedoskonałości świata. połączony z nieszczęśliwą miłością popycha go do ostateczności. Jedyną drogą ucieczki staje się śmierć samobójcza.

Postawa bohatera dała początek werteryzmowi. To model zachowania charakteryzujący się:

• poczuciem elitarności i wybitności,
• głębokim przeżywaniem wysublimowanych uczuć,
• skrajną niechęcią do racjonalizmu,
• buntem przeciwko normom społecznym w imię miłości absolutnej,
• poczuciem bezsensu istnienia prowadzącym do samobójstwa.

Samobójstwo Wertera to nie tylko akt rozpaczy. To ostateczna manifestacja buntu i próba wyzwolenia się spod władzy praw rządzących okrutnym światem.