Język i styl opowiadań Hłaski – polski behawioryzm
Marek Hłasko stworzył unikalny styl literacki, nazywany polskim behawioryzmem, który opiera się na surowej rejestracji gestów i dialogów bez wnikania w psychikę postaci. Oszczędny język, pełen potocyzmów i wulgaryzmów, służy w jego opowiadaniach do obnażania brutalnej rzeczywistości lat pięćdziesiątych. Pod szorstką warstwą tekstów kryje się jednak głęboki liryzm i tragizm bohaterów zepchniętych na margines.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Co to właściwie znaczy: behawioryzm w literaturze?
Hłasko pisał tak, jakby bał się każdego zbędnego słowa. Jego zdania są krótkie, urwane i pozbawione ozdobników. Opisy trwają dokładnie tyle, ile muszą, a dialogi toczą się szybko, bez rozbudowanych didaskaliów czy psychologicznych komentarzy narratora. Ta świadoma asceza zyskała w krytyce literackiej miano polskiego behawioryzmuKierunek polegający na opisywaniu wyłącznie zewnętrznych zachowań, gestów i słów postaci, bez analizowania ich przeżyć wewnętrznych.. Wzorzec przyszedł z zewnątrz. Hłasko w latach pięćdziesiątych pochłaniał książki Ernesta Hemingwaya, Johna Steinbecka i Erskine'a Caldwella. Efekt tej lektury widać na każdej stronie jego opowiadań.
W Pętli Kuba pije od rana. Narrator nie tłumaczy powodów, nie wchodzi w jego wspomnienia i nie analizuje mechanizmów uzależnienia. Widzimy drżącą przy szklance rękę. Widzimy spojrzenie rzucane na butelkę przed snem. Słyszymy, jak rzuca do kobiety słowa, których wcale nie chce wypowiedzieć. Reszta należy do czytelnika.
Oszczędność opisu jako zasada stylistyczna
Pisarz nigdy nie tworzy krajobrazów dla samej przyjemności opisu. Kiedy w Bazie Sokołowskiej pojawia się plac budowy, narrator podaje tylko elementy niezbędne do zrozumienia sytuacji bohaterów. Błoto, ciężarówki, baraki. Nie ma tu rozbudowanych porównań ani nachalnej symboliki. Pejzaż istnieje wyłącznie po to, by stanowić tło dla życia postaci.
Ta zasada działa jeszcze mocniej w scenach o dużym ładunku emocjonalnym. W Pierwszym kroku w chmurach Janek i Agnieszka szukają intymności na podmiejskich pracowniczych ogródkach działkowychW czasach PRL popularne miejsca rekreacji dla klasy robotniczej, często zlokalizowane na obrzeżach miast, dające namiastkę prywatności.. Scena początkowo jest prosta, niemal sielankowa. Zmiana nastroju i brutalna ingerencja gapiów następują nagle, bez żadnych narracyjnych zapowiedzi. Właśnie dlatego ten moment tak mocno uderza.
Dialogi naładowane emocjami
Rozmowy u Hłaski są gęste od nienazwanych wprost emocji. Bohaterowie często mówią obok siebie. Rzucają słowa na wiatr, milkną w połowie zdania i zawsze komunikują coś zupełnie innego, niż faktycznie czują. W Pętli Kuba wypowiada kwestie pełne agresji skierowanej donikąd. Kobieta, z którą rozmawia, odpowiada mu równie lakonicznie.
– Nie chcę z tobą rozmawiać.
– Wiem.
– Więc po co przyszedłeś?
– Nie wiem.
Taka wymiana zdań to precyzyjna konstrukcja. Każde słowo ma swoje miejsce, nic nie zostaje podane na tacy, a mimo to rozumiemy cały dramatyzm sytuacji. Milczenie pełni tu funkcję interpunkcji.
Wulgaryzmy i potocyzmy – materia języka
Język bohaterów szokował czytelników w latach pięćdziesiątych. Przekleństwa, kolokwializmyWyraz lub zwrot potoczny, stosowany w codziennej, swobodnej mowie, rzadziej w języku pisanym. i slang robotniczy nie służyły jednak taniej stylizacji. Były wiernym odwzorowaniem mowy ludzi z marginesu. Szoferzy z Bazy Sokołowskiej czy bywalcy tanich knajp mówią tak, jak w rzeczywistości. Ten realizm językowy stanowił gest polityczny. Obnażał fałsz literatury socrealistycznejOficjalny nurt w sztuce i literaturze państw komunistycznych, narzucający optymistyczną, propagandową wizję rzeczywistości., która zakłamywała obraz klasy robotniczej.
Ze względu na brutalny język i pesymistyczny wydźwięk, opowiadania Hłaski często miały problemy z cenzurą. Władze komunistyczne oczekiwały od pisarzy tworzenia pozytywnych bohaterów budujących socjalizm, a nie sfrustrowanych alkoholików i cynicznych kierowców.
Potocyzmy budują też aurę bezsilności. Maliszewski z Bazy Sokołowskiej przeklina, bo ostre słowa to jedyna broń, jaka mu pozostała. Język zdradza kondycję człowieka zepchniętego przez system na boczny tor.
Ukryty liryzm pod brutalną powierzchnią
Za twardą, oschłą powierzchnią tekstów kryje się głęboka wrażliwość. Hłasko pisze o miłości, tęsknocie i stracie, ale celowo unika nazywania tych uczuć. Finał Pierwszego kroku w chmurach jest tragiczny i liryczny zarazem. Narrator nie rozwodzi się nad zdeptanymi marzeniami młodych ludzi. Czytelnik sam czuje, jak wiele Janek i Agnieszka bezpowrotnie stracili przez brutalność otoczenia. Liryzm rodzi się ze zderzenia nagiej rzeczywistości z pragnieniem lepszego życia.
Ten kontrast to najbardziej charakterystyczny rys stylu pisarza. Sentymentalizm w słowach rozładowałby napięcie, dlatego Hłasko trzyma emocje w cuglach. Pozwala im wybuchnąć dopiero w głowie odbiorcy.
Czas narracji i perspektywa
Narracja jest zazwyczaj trzecioosobowa i prowadzona bardzo blisko bohatera. Mowa pozornie zależnaTechnika narracyjna, w której myśli bohatera są wplecione w wypowiedź narratora trzecioosobowego, zacierając granicę między nimi. pojawia się rzadko. Narrator wie tylko tyle, ile widzi z zewnątrz. Czas akcji ulega silnej kondensacji. Wydarzenia w Pętli zamykają się w jednym dniu, a w Pierwszym kroku w chmurach trwają zaledwie kilka godzin. Taka koncentracja potęguje wrażenie nieuchronności losu.
Krótka forma opowiadania idealnie współgra z tą metodą twórczą. Hłasko nie potrzebuje rozległej epikiJeden z trzech rodzajów literackich, charakteryzujący się obecnością narratora i fabuły ułożonej w ciąg wydarzeń., by ukazać dramat jednostki. Wystarczy jeden dzień, jedna rozmowa i jedna decyzja. Behawioryzm i skrótowość wzajemnie się napędzają. Im mniej pada słów, tym większy ciężar gatunkowy zyskują pojedyncze gesty.