Sonet – definicja
Sonet to rygorystyczny gatunek liryczny składający się z czternastu wersów, tradycyjnie podzielonych na część opisową i refleksyjną. Wywodzi się z trzynastowiecznych Włoch, gdzie jego formę udoskonalili Dante Alighieri oraz Francesco Petrarka. Na gruncie polskim po ten układ stroficzny sięgali najwybitniejsi twórcy, od Jana Kochanowskiego po poetów dwudziestolecia międzywojennego.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Żelazne zasady kompozycji
Klasyczny sonet to utwór poetycki o bardzo ścisłej budowie. Składa się z dokładnie czternastu wersów, które najczęściej dzielą się na cztery strofy: dwie pierwsze są czterowierszowe (kwartyny), a dwie ostatnie trójwierszowe (tercynyStrofa składająca się z trzech wersów, często o kunsztownym układzie rymów, charakterystyczna m.in. dla poezji włoskiej.).
Taki podział stroficzny pociąga za sobą również podział treści. Zazwyczaj pierwsze osiem wersów pełni funkcję opisową lub narracyjną - buduje tło, zarysowuje sytuację liryczną lub przedstawia konkretny krajobraz. Z kolei sześć ostatnich wersów to część refleksyjna. Zawiera filozoficzne uogólnienie, osobiste przemyślenia podmiotu lirycznego lub zaskakującą puentę.
Jan Kasprowicz mistrzowsko wykorzystał tę formę w cyklu „Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach”. W pierwszych strofach precyzyjnie opisywał tatrzański krajobraz, by w końcowych tercynach przejść do głębokiej, młodopolskiej refleksji o lęku, przemijaniu i walce życia ze śmiercią.
Włoskie korzenie i europejska ewolucja
Gatunek ten narodził się w XIII wieku we Włoszech. Jego ostateczny kształt i ogromną popularność zawdzięczamy dwóm mistrzom renesansu: Dantemu oraz Petrarkce. To właśnie od nazwiska tego drugiego pochodzi nazwa sonetu włoskiego.
W typie włoskim obowiązuje ściśle określony rozkład rymów. W strofach czterowierszowych jest to zazwyczaj układ okalający (abba abba), natomiast w tercynach pojawiają się rymy cdc dcd lub ich warianty. Z czasem gatunek wędrował po Europie, ulegając modyfikacjom.
Inaczej ukształtował się sonet francuski. Miejsce końcowych tercyn zajęła w nim kombinacja dystychuStrofa dwuwierszowa, często zamykająca utwór i zawierająca jego główną, dobitną myśl. oraz strofy czterowierszowej. Układ rymów w tej końcowej części przybierał najczęściej postać cc deed lub cddc ee, co zmieniało dynamikę i rytm całego wiersza.
Sonet w literaturze polskiej
Na polski grunt sonet przenieśli twórcy renesansowi. Za absolutnych prekursorów gatunku w naszej literaturze uważa się Jana Kochanowskiego oraz Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego. Ten drugi uczynił z sonetu doskonałe narzędzie do wyrażania egzystencjalnych niepokojów i barokowego rozdarcia człowieka między Bogiem a światem.
W późniejszych epokach po tę wymagającą formę sięgali najwięksi polscy poeci. W romantyzmie mistrzostwo osiągnął Adam Mickiewicz (autor słynnych „Sonetów krymskich”) oraz Juliusz Słowacki. Tradycję tę kontynuowali twórcy pozytywistyczni i młodopolscy: Adam Asnyk, Kazimierz Przerwa-Tetmajer i Leopold Staff. W XX wieku gatunek ten wciąż pozostawał żywy, co udowadniają wiersze Jarosława Iwaszkiewicza czy Antoniego Słonimskiego.