Przydatne pojęcia
Twórczość Jana Kasprowicza łączy w sobie najważniejsze prądy literackie i filozoficzne przełomu XIX i XX wieku. Zrozumienie jego ewolucji artystycznej wymaga znajomości kluczowych pojęć epoki Młodej Polski. Poniższe zestawienie wyjaśnia fundamenty estetyczne, które ukształtowały zarówno wczesne sonety, jak i późniejsze, wizjonerskie hymny poety.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Modernizm
Termin ten wywodzi się z francuskiego słowa moderne (nowoczesny) i określa nowe tendencje w sztuce przełomu XIX i XX wieku. Twórcy tego okresu odczuwali głęboki kryzys dotychczasowych wartości i otwarcie buntowali się przeciwko obyczajowości filistrówPogardliwe określenie człowieka ograniczonego, skupionego na dobrach materialnych i ślepo posłusznego konwenansom..
Moderniści poszukiwali nowatorskich form wyrazu. Wyznaczyli też sztuce i samemu artyście zupełnie nową, nadrzędną rolę w społeczeństwie, uwalniając twórczość od obowiązków patriotycznych czy społecznych. Główne ośrodki tego nurtu rozwijały się we Francji, Niemczech, Austrii i Rosji. W polskiej literaturze pojęcie to często określa wczesną fazę Młodej Polski, zdominowaną przez nastroje buntu i dekadentyzmuPoczucie schyłku, upadku kultury, zniechęcenie do życia i niewiara w sens jakiegokolwiek działania..
Symbolizm
Kierunek ukształtowany pod koniec XIX wieku we Francji i Belgii, którego nazwę spopularyzował manifestPubliczna deklaracja grupy twórców, określająca ich program artystyczny i ideowy. Jeana Moréasa z 1886 roku. Fundamentem symbolizmu było przekonanie, że materialny świat to jedynie zbiór znaków ukrywających głębszą, duchową prawdę. Zadaniem sztuki stało się wyrażanie treści niedostępnych rozumowi.
Twórcy odrzucili dosłowność na rzecz intuicji. Język poetycki przestał przypominać codzienną mowę. Stał się wyszukany, pełen aluzji i oparty na wieloznacznych skojarzeniach. Symboliści chętnie sięgali po motywy tajemnicy, nieskończoności oraz ukrytych sfer ludzkiej psychiki.
W Polsce nurt ten zdominował poezję i dramat, a jego mistrzem był Stanisław Wyspiański. U Jana Kasprowicza symbolizm widać doskonale w cyklu Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach, gdzie elementy tatrzańskiej przyrody stają się nośnikami uniwersalnych prawd o życiu i śmierci.
Impresjonizm
Nazwa pochodzi od francuskiego słowa impression (wrażenie). Kierunek ten narodził się w latach 70. XIX wieku we francuskim malarstwie, a z czasem przeniknął do literatury i muzyki. Jego głównym celem było utrwalenie subiektywnego, ulotnego momentu. Artysta przedstawiał świat dokładnie tak, jak odbierały go jego zmysły w danej chwili, odrzucając obiektywną wiedzę o rzeczywistości.
W literaturze impresjonizm skupiał się na jednostce wchodzącej w intymny kontakt z naturą. Teksty zdominowały opisy, nastrojowość i bierność. Pisarze starali się uchwycić zmienność ludzkich emocji. W liryce skutkowało to zatarciem ostrych znaczeń słów na rzecz ich brzmienia i melodii. W prozie osłabiono ciąg przyczynowo-skutkowy, budując fabułę z luźno powiązanych, nastrojowych scen.
Katastrofizm
Postawa duchowa wywodząca się z greckiego słowa katastrophe (przewrót, punkt zwrotny). Wyrażała skrajne poczucie zagrożenia, lęk przed nieuchronną zagładą świata i upadkiem dotychczasowych wartości. Choć elementy takiego myślenia pojawiały się już w romantyzmie, katastrofizm zyskał potężny wyraz na przełomie wieków.
W epoce Młodej Polski najdoskonalszą realizacją tej postawy są Hymny Jana Kasprowicza. Poeta kreśli w nich apokaliptyczne wizje końca świata, pełne grozy i buntu przeciwko Bogu, czego sztandarowym przykładem jest utwór Dies iraeZ łaciny "dzień gniewu". Motyw sądu ostatecznego i końca świata, popularny w literaturze i sztuce..
Katastrofizm powrócił ze zdwojoną siłą w latach 30. XX wieku. Rozwijała go wileńska grupa ŻagaryAwangardowa grupa literacka z lat 30. XX w. (m.in. Czesław Miłosz), której twórczość przenikał lęk przed nadchodzącą wojną. oraz poeci tacy jak Józef Czechowicz czy Krzysztof Kamil Baczyński w okresie II wojny światowej.
Naturalizm
Kierunek ukształtowany w drugiej połowie XIX wieku we Francji. Jego twórcy traktowali literaturę jak narzędzie do naukowego badania rzeczywistości. Wymagało to maksymalnego obiektywizmu. Pisarz miał przypominać chłodnego obserwatora, który rejestruje fakty bez ich oceniania czy komentowania.
Naturaliści wprowadzili do literatury drobiazgowe, wręcz fotograficzne opisy miejsc, wnętrz i przedmiotów. Skupiali się na biologicznych motywacjach człowieka, udowadniając, że ludzkim życiem rządzą instynkty i prawa natury. Nie cofali się przed ukazywaniem brzydoty, chorób, biedy i brutalności, co ówczesna krytyka często uważała za nieprzyzwoite.
W Polsce elementy naturalizmu widać wyraźnie w prozie Stefana Żeromskiego i Władysława Reymonta. W twórczości Jana Kasprowicza nurt ten dominuje w jego wczesnym cyklu sonetówRygorystyczny gatunek liryczny złożony z 14 wersów, podzielonych na dwie strofy opisowe i dwie refleksyjne. Z chałupy, gdzie poeta bez upiększeń ukazuje nędzę kujawskiej wsi.