Dusiołek - interpretacja
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Wiersz w pigułce
„Dusiołek” to jeden z najbardziej znanych utworów Bolesława Leśmiana, w którym powaga zderza się z komizmem. Pozornie prosta historia o chłopie dręczonym przez senną zmorę skrywa uniwersalne pytania o pochodzenie zła na świecie. Poeta wykorzystuje formę ludowej gawędy, by poruszyć problem odpowiedzialności Stwórcy za cierpienie. Utwór zaskakuje językową inwencją, pełną neologizmów i potocznych zwrotów. Zakończenie wiersza zmienia perspektywę z lokalnej na kosmiczną, stawiając Boga w stan oskarżenia.
- Autor: Bolesław Leśmian
- Tytuł: Dusiołek
- Data wydania: 1920 (tom Łąka)
- Epoka: Dwudziestolecie międzywojenne
- Rodzaj literacki: synkretyzm rodzajowyŁączenie w jednym utworze cech liryki, epiki i dramatu.
- Gatunek: Ballada
- Budowa: 11 strof po 4 wersy, rymy parzyste (AABB), wiersz sylabotoniczny.
Tekst utworu
Rozwiń tekst utworu
Łąka
Ballady
Dusiołek
Szedł po świecie Bajdała,
Co go wiosna zagrzała -
Oprócz siebie - wiódł szkapę, oprócz szkapy - wołu,
Tyleż tędy, co wszędy, szedł z nimi pospołu.
Zachciało się Bajdale
Przespać upał w upale,
Wypatrzył zezem ściółkę ze mchu popod lasem,
Czy dogodna dla karku - spróbował obcasem.
Poległ cielska tobołem
Między szkapą a wołem,
Skrzywił gębę na bakier i jęzorem mlasnął,
I ziewnął wniebogłosy, i splunął, i zasnął.
Nie wiadomo dziś wcale,
Co się śniło Bajdale?
Lecz wiadomo, że szpecąc przystojność przestworza,
Wylazł z rowu Dusiołek, jak półbabek z łoża.
Pysk miał z żabia ślimaczy -
(Że też taki żyć raczy!) -
A zad tyli, co kwoka, kiedy znosi jajo.
Milcz, gębo nieposłuszna, bo dziewki wyłają!
Ogon miał ci z rzemyka,
Podogonie zaś z łyka.
Siadł Bajdale na piersi, jak ten kruk na snopie -
Póty dusił i dusił, aż coś warkło w chłopie!
Warkło, trzasło, spotniało!
Coć się stało, Bajdało?
Dmucha w wąsy ze zgrozy, jękiem złemu przeczy -
Słuchajta, wszystkie wierzby, jak chłop przez sen beczy!
Sterał we śnie Bajdała
Pół duszy i pół ciała,
Lecz po prawdzie niedługo ze zmorą marudził -
Wyparskał ją nozdrzami, zmarszczył się i zbudził.
Rzekł Bajdała do szkapy:
Czemu zwieszasz swe chrapy?
Trzebać było kopytem Dusiołka przetrącić,
Zanim zdążył mój spokój w całym polu zmącić!
Rzekł Bajdała do wołu:
Czemuś skąpił mozołu?
Trzebać było rogami Dusiołka postronić,
Gdy chciał na mnie swej duszy paskudę wyłonić!
Rzekł Bajdała do Boga:
O, rety - olaboga!
Nie dość ci, żeś potworzył mnie, szkapę i wołka,
Jeszcześ musiał takiego zmajstrować Dusiołka?
Sytuacja liryczna
Narratorem jest trzecioosobowy, wszechwiedzący opowiadacz, przypominający ludowego gawędziarza. Relacjonuje on przygodę chłopa Bajdały, który wędruje po świecie ze szkapą i wołem. Akcja rozgrywa się w upalny dzień, na skraju lasu, gdzie zmęczony bohater układa się do snu. W trzech ostatnich strofach głos przejmuje sam Bajdała, wygłaszając pełne pretensji monologi skierowane do zwierząt i do Boga.
Analiza i interpretacja
Leśmian buduje świat przedstawiony na wzór ludowej baśni. Główny bohater, Bajdała, to prosty chłop wędrujący ze swoim dobytkiem. Jego imię, wywodzące się od słowa „bajać”, sugeruje skłonność do zmyślania, co od razu nadaje opowieści oniryczny, nierealny charakter. Narrator opisuje jego zasypianie z naturalistyczną dosłownością:
Skrzywił gębę na bakier i jęzorem mlasnął, / I ziewnął wniebogłosy, i splunął, i zasnął.Nagromadzenie czasowników w czasie przeszłym dynamizuje tę z pozoru statyczną scenę, pokazując prostacką, fizjologiczną naturę bohatera. Podmiot liryczny nie idealizuje chłopa, lecz przedstawia go z rubasznym humorem.
W sennych majakach wędrowca pojawia się tytułowy DusiołekNeologizm Leśmiana oznaczający zmorę senną, istotę duszącą śpiącego.. Poeta kreuje tę postać za pomocą groteskiKategoria estetyczna łącząca elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, piękno z brzydotą.. Potwór jest jednocześnie przerażający i śmieszny. Jego wygląd to absurdalna mieszanka cech zwierzęcych i ludzkich:
Pysk miał z żabia ślimaczy - / [...] / A zad tyli, co kwoka, kiedy znosi jajo.
Bolesław Leśmian fascynował się folklorem, ale rzadko kopiował istniejące mity. Zamiast tego tworzył własną, prywatną mitologię. Dusiołek nie występuje w tradycyjnych słownikach demonologii słowiańskiej – to autorski konstrukt poety, ulepiony z ludowych wyobrażeń o zmorach nocnych i dusznościach.
Atak potwora drastycznie zmienia tempo utworu. Narrator przyspiesza relację, stosując krótkie, urywane zdania i wykrzyknienia:
Warkło, trzasło, spotniało! / Coć się stało, Bajdało?Rytm wiersza, oparty na regularnych rymach parzystych, naśladuje tu gwałtowne bicie serca i duszności wybudzanego ze snu chłopa. OnomatopejeWyraz dźwiękonaśladowczy, naśladujący naturalne brzmienia. oddają fizyczne zmagania z niewidzialnym przeciwnikiem. Podmiot liryczny pokazuje w ten sposób bezradność człowieka wobec irracjonalnego zagrożenia, które atakuje w momencie największej bezbronności – we śnie.
Po przebudzeniu Bajdała szuka winnych swojego cierpienia. Zwraca się najpierw do zwierząt, używając gwaryOdmiana języka ogólnonarodowego używana na określonym terytorium, tu nadająca tekstowi ludowy koloryt. i potocznego słownictwa. Zarzuca szkapie i wołowi brak reakcji:
Trzebać było kopytem Dusiołka przetrącić. Ten komiczny dialog ze zwierzętami obnaża naiwność bohatera, który próbuje zracjonalizować zjawisko nadprzyrodzone. LudowośćCzerpanie z kultury, wierzeń i języka warstw chłopskich. służy tu obniżeniu patosu sytuacji.
Prawdziwy sens utworu ujawnia się w ostatniej strofie. Bajdała, nie znajdując winnych na ziemi, kieruje swój gniew ku niebu. Pyta Boga:
Nie dość ci, żeś potworzył mnie, szkapę i wołka, / Jeszcześ musiał takiego zmajstrować Dusiołka?To proste, chłopskie pytanie jest w istocie sformułowaniem problemu teodyceiKoncepcja teologiczna próbująca pogodzić istnienie dobrego Boga z istnieniem zła na świecie.. Skoro Bóg jest stwórcą wszystkiego, musi być również twórcą zła. Leśmian zderza tu ludową naiwność z najcięższym oskarżeniem filozoficznym. Słowo „zmajstrować” degraduje akt boskiej kreacji do poziomu rzemieślniczej fuszerki. Zło w ujęciu Leśmiana nie jest brakiem dobra, ale realnym, namacalnym bytem, celowo wprowadzonym w strukturę świata.
Środki stylistyczne
- Neologizmy (leśmianizmy) - „Dusiołek”, „półbabek”. Wprowadzają do utworu aurę niesamowitości i budują unikalny, baśniowy świat.
- Zdrobnienia - „Dusiołka”, „wołka”. Budują ironiczny kontrast między pieszczotliwą formą a przerażającą naturą potwora.
- Kolokwializmy - „skrzywił gębę”, „splunął”. Nadają opowieści surowy, ludowy charakter i charakteryzują Bajdałę jako prostego chłopa.
- Onomatopeje - „Warkło, trzasło, spotniało!”. Dynamizują akcję i oddają fizyczne napięcie oraz grozę walki ze zmorą.
- Pytania retoryczne - „Jeszcześ musiał takiego zmajstrować Dusiołka?”. Wyrażają bunt bohatera i zmuszają do refleksji nad sensem istnienia zła.
- Porównania - „Wylazł z rowu Dusiołek, jak półbabek z łoża”. Obrazują absurdalny i groteskowy wygląd potwora.
Konteksty
Kontekst filozoficzny: Wiersz wpisuje się w odwieczny spór o naturę zła. Chrześcijańska filozofia św. Augustyna zakładała, że zło jest jedynie brakiem dobra. Leśmian polemizuje z tym poglądem, skłaniając się ku manicheizmowiSystem religijny zakładający odwieczną walkę dwóch równorzędnych sił: dobra i zła.. Dusiołek to zło ucieleśnione, aktywne i stworzone przez samego Boga, co stawia Stwórcę w moralnie dwuznacznym świetle.
Kontekst literacki: Utwór jest klasyczną balladą romantycznąGatunek łączący epikę, lirykę i dramat, oparty na wierzeniach ludowych. przeniesioną w realia XX wieku. Leśmian czerpie z tradycji Adama Mickiewicza (np. Romantyczność), wprowadzając ludowego bohatera, wiarę w zjawiska nadprzyrodzone oraz ingerencję zaświatów w życie śmiertelników. Zmienia jednak ton na bardziej groteskowy i ironiczny.
Matura
Utwór świetnie sprawdzi się na maturze w tematach i pytaniach jawnych dotyczących:
- Motywu zła i cierpienia (teodycea).
- Buntu człowieka przeciwko Bogu (zestawienie z Wielką Improwizacją Adama Mickiewicza lub Hymnami Jana Kasprowicza).
- Motywu snu i koszmaru.
- Ludowości i wierzeń ludowych w literaturze.
- Groteski jako sposobu opisywania świata.