Los utracony - narracja i język powieści

Imre Kertész napisał Los utracony w pierwszej osobie liczby pojedynczej - i ta decyzja pociąga za sobą konsekwencje, które przecinają całą powieść na wskroś. György Köves relacjonuje deportację, życie w Auschwitz, Buchenwaldzie i Zeitz, a potem powrót do Budapesztu z pozornym spokojem kogoś, kto opisuje rzeczy z gruntu zwykłe. To właśnie ta pozorność jest najostrzejszym narzędziem prozy Kertésza.

Narrator - chłopiec, który nie rozumie, że rozumie

Gjuri ma czternaście lat, gdy trafia do obozu. Jego narracja jest naiwna w sposób precyzyjnie zaplanowany: chłopiec relacjonuje to, co widzi, rzadko wartościuje, jeszcze rzadziej wyraża przerażenie. Gdy pierwszego dnia w Auschwitz dostrzega dym nad krematorium, nie komentuje - rejestruje. Gdy starszy więzień wyjaśnia mu, co się tam pali, Gjuri przyjmuje tę informację z flegmatycznym „ach".

Kertész posługuje się tu techniką, którą można by nazwać ironią dystansu: czytelnik wie więcej niż narrator lub przynajmniej ocenia inaczej. Zderzenie między tym, co Gjuri opisuje neutralnie, a tym, co czytelnik rozumie jako horror - to jest właśnie przestrzeń, w której powieść działa. Żadnych krzyków, żadnych dramatycznych monologów. Sama beznamiętna precyzja.

Taki narrator nie jest ani wiarygodny w klasycznym sensie, ani kłamliwy. Jest ograniczony - nie z głupoty, lecz z braku kontekstu, który mógłby mu nadać sens temu, czego doświadcza. Kertész wielokrotnie podkreślał, że właśnie ta niemożność nadania sensu jest autobiograficznym rdzeniem powieści: jako piętnastolatek sam nie rozumiał, co się z nim dzieje.

Język - biurokratyczna codzienność jako styl

Język Gjuriego jest uderzająco administracyjny. Obóz opisuje terminami organizacyjnymi: selekcja, apel, blok, Kapo - i przyjmuje te słowa tak, jakby były po prostu słowami. Nie otacza ich cudzysłowem ani komentarzem. To celowy chwyt: Kertész pokazuje, że system totalitarny działa między innymi przez język, który oswaja to, co powinno być nie do oswojenia.

Charakterystyczne są też długie zdania z wieloma podrzędnymi, które mimikują myślenie kogoś, kto stara się być dokładny. Gjuri często wraca do szczegółów proceduralnych - ile kroków dzieli barak od latryny, w jakiej kolejności wydawano zupę. Ta hiperkonkretność jest odwróceniem sentymentalizmu: zamiast opisywać ból, chłopiec opisuje logistykę bólu.

„Muszę przyznać, że zupa była dobra - lepsza niż ta z poprzedniego obozu - i nie widziałem powodu do narzekań."

Takie zdania wracają w powieści regularnie. Gjuri ocenia obóz według kryteriów, które obóz mu narzucił. To nie Stockholm syndrome - to coś bardziej niepokojącego: adaptacja jako jedyna dostępna forma przetrwania, opisana od środka, bez dystansu oceniającego.

Czas narracji - teraźniejszość bez teraźniejszości

Powieść jest napisana w czasie przeszłym, ale Gjuri opowiada swoją historię tak, jakby każdy moment był jedynym możliwym - jakby alternatywy nie istniały. Nie ma tu retrospekcji w klasycznym sensie: narrator nie wraca z bezpiecznej przyszłości, żeby ocenić przeszłość. Relacja ma tempo prawie dziennikowe, jakby chłopiec pisał na bieżąco, choć oczywiście nie pisze.

Taki zabieg niszczy możliwość dystansu emocjonalnego. Czytelnik nie może poczuć ulgi, że „to już minęło" - bo narrator nie daje sygnału, że sam tę ulgę czuje. Nawet w ostatnim rozdziale, gdy Gjuri wraca do Budapesztu i rozmawia z sąsiadami, nie ma poczucia finału. Mężczyźni pytają go o obóz, on odpowiada spokojnie, oni nie potrafią słuchać. I narracja po prostu trwa dalej.

Bandi Citrom i głosy poboczne

Gjuri jest jedynym źródłem narracji, ale inne postacie - Bandi Citrom, Wuj Lajos, więźniowie z baraku - mówią własnym językiem i Kertész odtwarza te głosy z dbałością o indywidualność. Bandi, starszy więzień, który bierze Gjuriego pod opiekę w Zeitz, mówi krótko, praktycznie, bez sentymentalizmu. Jego język to język człowieka, który przeżył już jeden obóz i wie, że przeżycie jest kwestią małych decyzji.

W kontraście do tego stoi Wuj Lajos z początku powieści - człowiek mów o narodzie, o tożsamości żydowskiej, o losie. Jego retoryka jest podniosła i pusta. Kertész zestawia te dwa style wymownie: wielkie słowa nie przygotowują na nic, konkret pozwala żyć choć trochę dłużej.

Styl jako argument

Kertész mówił w wywiadach, że celowo odrzucił język martyrologii, bo uznał go za formę kłamstwa - upraszczającego, oczyszczającego, czyniącego z Holokaustu narrację do zniesienia. Chłopięca, sucha, pozbawiona patosu relacja Gjuriego jest więc nie tylko wyborem estetycznym, lecz etycznym. Powieść odmawia czytelnikom komfortu katharsis.

Dlatego też przekłady Losu utraconego są tak trudne. Kertész pisał po węgiersku w sposób, który sam Węgrzy opisywali jako „nieładny" - zbyt dosłowny, zbyt sztywny. To była intencja: język obcości dla człowieka, który wrócił i nie może wrócić naprawdę. Polskie wydanie w przekładzie Krystyny Pisarskiej stara się oddać tę suchość, choć siłą rzeczy traci część gramatycznej osobliwości oryginału.

W ostatecznym rachunku narracja Losu utraconego jest tak skonstruowana, żeby uniemożliwić jednoznaczną odpowiedź na pytanie: czy Gjuri cierpiał? Oczywiście cierpiał. Ale on tego tak nie opisuje. I to właśnie milczenie między wierszami jest tym, co powieść Kertésza czyni niemożliwą do zapomnienia.