Los utracony - problematyka, opracowanie

Geneza „Losu utraconego”

Węgierski pisarz i tłumacz żydowskiego pochodzenia Imre Kertész napisał powieść-wspomnienieGatunek łączący fikcję literacką z elementami autobiograficznymi. w 1975 roku. Oparł ją na własnych przeżyciach. Jako zaledwie czternastoletni chłopiec trafił do hitlerowskiego obozu Auschwitz-Birkenau, a później do Buchenwaldu i Zeitz. Książka otwiera trylogię ludzi bez losu, do której należą również Fiasko oraz Kadysz za nienarodzone dziecko.

Dzieło stanowi niezwykle osobisty, a zarazem uniwersalny dokument masowej zbrodni ubiegłego stulecia. Krytycy na całym świecie uznali tekst za jedną z najbardziej wstrząsających relacji w historii literatury obozowejUtwory opisujące rzeczywistość niemieckich obozów koncentracyjnych i sowieckich łagrów.. Prestiżowy magazyn „Publishers Weekly” nazwał ją książką niedającą spokoju i zaliczył do najlepszych tytułów wydanych w Stanach Zjednoczonych w 1992 roku.

Dekadę później, w 2002 roku, Kertész otrzymał Literacką Nagrodę Nobla. Akademia Szwedzka doceniła pisarza za twórczość, która przeciwstawia kruchą egzystencję jednostki despotycznemu barbarzyństwu historii. Sam autor szczerze wyjaśniał powody stworzenia tej surowej relacji:

Napisałem tę powieść jak ktoś, kto w głębokościach ciemnej piwnicy ostrożnie posuwa się ku wyjściu: zdania tej książki wskazywały mi, jak nikłe światełka, drogę w betonowym bunkrze innego totalitaryzmu: dyktatury spod znaku sierpa i młota, i pomagały rozpoznać narzucony z zewnątrz nakaz, ciążący nad moim istnieniem: sytuację normalnego ludzkiego bytu, uznanego za bezprawny.

W innej rozmowie pisarz dodał gorzko:

To bardzo interesujące, że dostałem nagrodę za pisanie o holokauście i przeciwko dyktaturom (…) może być w tym lekcja dla krajów Europy Wschodniej.

Znaczenie tytułu „Losu utraconego”

Tytuł odnosi się bezpośrednio do finału książki. György Köves wraca do Budapesztu po wyzwoleniu. Szybko odkrywa, że nie potrafi porozumieć się z dawnym otoczeniem. Ludzie z zewnątrz nie są w stanie zrozumieć jego obozowego sposobu myślenia. Dziennikarz pyta go o uczucia na widok rodzinnego miasta. Chłopak odpowiada krótko:

(…) co teraz czuję, znów w domu i na widok miasta, które opuściłem?, odparł - Nienawiść.

W bohaterze rodzi się przerażające przekonanie. Prawdziwe życie i swoiste szczęście odnalazł za drutami. Z jego ust padają zapadające w pamięć słowa:

Tak, przy najbliższej okazji, kiedy mnie znów zapytają, muszę im opowiedzieć o szczęściu obozów koncentracyjnych. Jeśli zapytają. I jeśli sam nie zapomnę.

Nie oznacza to radosnej atmosfery w cieniu krematoriumPiec służący do palenia zwłok, w obozach zagłady narzędzie masowego ludobójstwa.. Kertész pokazuje mechanizm głębokiej alienacjiPoczucie wyobcowania i braku więzi ze społeczeństwem.. Powrót do normalnego świata okazuje się niemożliwy. Ulga i radość z ocalenia szybko ustępują miejsca poczuciu obcości. Obóz stał się dla chłopca jedyną zrozumiałą rzeczywistością, w której potrafił egzystować.

Los czternastolatka został bezpowrotnie utracony. Pasiaki, druty, głód, wszy żerujące na ranach i codzienne egzekucje stały się jego normalnością. Przetrwanie kolejnego dnia i dodatkowa porcja jedzenia dawały mu złudne poczucie bezpieczeństwa. Chłopak nie zdaje sobie sprawy z destrukcji własnej psychiki. Ta nieświadomość potęguje tragizm całej historii - strata boli mniej, gdy nie rozumiemy jej skali.

Problematyka „Losu utraconego”

Książka ukazuje piekło obozów koncentracyjnych z perspektywy naiwnego dziecka. György relacjonuje wydarzenia ze wstrząsającą szczerością. Opisuje okradanie nowo przybyłych z pieniędzy i złota pod pretekstem dezynfekcji. Obserwuje przypadkową selekcję na rampie, brutalne golenie głów i noce na cementowej podłodze w pustym baraku.

Dzięki starszemu koledze bohater poznaje brutalny kodeks przetrwania. Codzienne mycie w lodowatej wodzie pod gołym niebem chroniło przed chorobami. Kawałek chleba zachowany z kolacji dawał siłę rano. Podczas apeluObowiązkowa zbiórka więźniów w obozie, często trwająca wiele godzin. należało stać w środku szeregu. W kolejce po zupę opłacało się ustawić na końcu - wtedy dostawało się gęstszą porcję z dna kotła.

Narrator dzieli więźniów na specyficzne grupy. FinowieW powieści określenie grupy ortodoksyjnych Żydów, których języka i zwyczajów główny bohater nie rozumiał. odmawiali jedzenia obozowej zupy ze względów religijnych i handlowali nią. Z kolei muzułmanieW żargonie obozowym więzień skrajnie wyczerpany fizycznie i psychicznie, bliski śmierci. przypominali żywe kościotrupy. Przestawali dbać o higienę, snuli się jak cienie i tracili wolę walki o życie.

Kertész opisuje też metody ucieczki od obozowego koszmaru. Pierwsza to ucieczka w wyobraźnię - jedyną przestrzeń, która pozostała wolna. Druga polegała na chowaniu się podczas porannej pobudki. Czasami kapoWięzień pełniący funkcję nadzorcy z nadania władz obozowych. nie doliczyli się stanu. Częściej jednak znajdowali uciekiniera, katowali go do nieprzytomności i rzucali na plac ku przestrodze. Trzeci sposób to fizyczna ucieczka. Trzech Łotyszy spróbowało tego kroku. Zostali złapani i publicznie powieszeni.

Dzieło Kertesza to brutalna powieść o dojrzewaniu(Bildungsroman) Utwór ukazujący psychologiczny i moralny rozwój głównego bohatera.. György opuszcza Budapeszt jako zwykły nastolatek dzielący czas między szkołę, grę w karty i całowanie się z sąsiadką. Po roku wraca jako zrujnowany fizycznie i psychicznie starzec. Jego ciało przypomina wgnieciony ser, twarz pokrywają zmarszczki, a chora noga zmusza do utykania. Aby przetrwać, musiał zaakceptować nieludzkie reguły gry.

Książka dokumentuje prześladowania Żydów w czasie II wojny światowej. Ojciec bohatera trafia do służby pracyPrzymusowe oddziały robocze dla Żydów na Węgrzech w czasie II wojny światowej.. Żydzi muszą nosić żółtą gwiazdęZnak rozpoznawczy, który Żydzi musieli nosić na ubraniach w krajach kontrolowanych przez III Rzeszę., tracą prawo do prowadzenia interesów i otrzymują głodowe racje żywnościowe. Mogą podróżować tylko na tylnym pomoście tramwaju. Obozowa rzeczywistość to ostateczny akt tego dramatu. Bohater ocalał fizycznie, ale poniósł największą stratę: utracił najbliższych i sens istnienia.

Ponadczasowość i siła narracji

Temat HolokaustuZagłada Żydów dokonana przez III Rzeszę podczas II wojny światowej. doczekał się wielu literackich świadectw. Powieść Kertesza wyróżnia się na ich tle radykalnym podejściem do formy. Groza obozowego życia zostaje zderzona z prostym, niemal potocznym językiem czternastolatka.

Siła tekstu tkwi w chłodnym obiektywizmie. Narrator pierwszoosobowyOsoba opowiadająca o wydarzeniach, w których sama uczestniczyła. relacjonuje zbrodnie bez emocji. Kiedy starsza koleżanka oburza się na nakaz noszenia żółtej gwiazdy, chłopak odpowiada z rozbrajającą naiwnością:

Zresztą człowiek nie decyduje sam o pewnych różnicach, w końcu właśnie po to, jak wiem, są żółte gwiazdy. Długo dyskutowaliśmy, nie wiem po co, przecież prawdę mówiąc, sprawa nie wydawała mi się aż tak ważna.

Taki zabieg potęguje przerażenie czytelnika. Piekło staje się rutyną. Kertész udowadnia, że obóz to nie tylko strach, ale też nuda i ciągła niepewność. Narracja przypomina optykę z filmu Życie jest piękne Roberto Benigniego. Reguły obozu stają się dla dziecka równie naturalne co mycie zębów przed snem.

Bohater nie krytykuje oprawców. Szuka logicznego uzasadnienia dla otaczającego go okrucieństwa:

A jako ostateczne narzędzie zawsze i wszędzie jest bicie. W tym względzie ja też odebrałem należną mi część, oczywiście, ale nie większą - jeśli nie mniejszą - niż zwykła, przeciętna, powszednia, jak ktokolwiek, jak którykolwiek z nas, która nie jest następstwem jakiegoś szczególnego, osobistego pecha, lecz tylko normalnych warunków w naszym obozie.

Chłopiec irytuje się tylko na bezużyteczność szkolnej wiedzy. Zauważa chłodno:

Powinienem się uczyć wyłącznie o Auschwitz-Birkenau. Należało mi wszystko wyjaśnić: szczerze, uczciwie, dorzecznie. A ja przez cztery lata nie słyszałem w szkole na ten temat ani słowa. (…) Tak więc poniosłem stratę, bo dopiero tu musiałem zmądrzeć.

Powieść cechuje reporterska surowość, bliska tekstom Ryszarda Kapuścińskiego czy Hanny Krall. Noblista tłumaczył swój styl w wywiadach:

Opowiadam linearnie i prosto i w ogóle nie spektakularnie czy nowocześnie. Ma to swoje powody: w tej historii czas nie należy do narratora lecz do władzy. Nawet czas został mu narzucony.

Autor udowadnia przerażającą prawdę o ludzkiej naturze. Człowiek potrafi znieść wszystko: podróż w bydlęcym wagonie, rany pełne wszy i jedzenie zupy z pokrzyw obok stygnącego trupa. W odpowiednio wykreowanej rzeczywistości granica wytrzymałości po prostu nie istnieje.

Plan wydarzeń „Losu utraconego”

• Spokojne i dostatnie życie z ojcem i macochą.
• Pożegnalna kolacja z rodzicem wezwanym do służby pracy.
• Zamknięcie gimnazjum.
• Nowe zakazy dla Żydów.
• Praca w cegielni.
• Pomoc finansowa i rzeczowa pana Sütő.
• Zatrzymanie chłopca.
• Nocleg w koszarach.
• Podróż pociągiem w ścisku i tłoku.
• Obóz w Oświęcimiu.
• Przeniesienie do Buchenwaldu.
• Obóz w Zeitz.
• Przyjaźń z Bandim Citromem.
• Ciężka praca, głód i wyczerpanie.
• Załamanie psychiczne.
• Choroba.
• Szpital obozowy w Gleina.
• Przewóz do Buchenwaldu.
• Troskliwa opieka personelu.
• Wyzwolenie.
• Powrót do domu.

Bohaterowie „Losu utraconego”

György Köves - Żyd, Węgier z Budapesztu. Miał piętnaście lat, gdy trafił do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, skąd przeniesiono go do Buchenwaldu i do obozu w Zeitz. Przeżył tam głód, chorobę i prawdziwe piekło na ziemi. Po wyzwoleniu wrócił do domu, gdzie dowiedział się o śmierci ojca.

Ojciec bohatera - Żyd, w czasie wojny został powołany do służby pracy. Umarł w obozie w MauthausenNiemiecki obóz koncentracyjny zlokalizowany na terenie Austrii.. Przed wojną miał skład drewna i sklep, zapewniał rodzinie życie w dostatku. Po rozwodzie sąd przyznał mu opiekę nad chłopcem. Wychowywał syna z drugą żoną.

Matka bohatera - Żydówka, przeżyła wojnę. Jej drugi mąż nie powrócił ze służby pracy.

Macocha bohatera - Żydówka. Gdy dowiedziała się o śmierci męża, wyszła za mąż za pana Sütő. Był on pomocnikiem jej pierwszego męża, który podczas wojny otoczył ją opieką i uratował majątek swojego poprzednika.

Bandi Citrom - kolega bohatera w obozie. Żyd, Węgier z Budapesztu. Od początku wojny przebywał w służbie pracy, zbierał miny na Ukrainie. Pobił się z plutonowym, tracąc zęby i łamiąc nos. Trafił do karnej kompaniiOddział w obozie przeznaczony do najcięższych prac, często równoznaczny z wyrokiem śmierci., stamtąd do Oświęcimia, a ostatecznie do Zeitz. Uczył György'ego obozowych zasad przetrwania.

Pietka - Polak, pielęgniarz opiekujący się chorymi w bloku szpitalnym w Buchenwaldzie. Młody, uczynny dwudziestolatek o zaokrąglonej twarzy i kasztanowych włosach. Palił w piecu, mył podłogę, podawał basen i zupę. Spał z chorymi na jednej sali, prowadził ich karty chorobowe. Wieczorami odwiedzali go inni pielęgniarze: Polak Zbyszek i Czech Bogusz.