Geneza powstania Małej Apokalipsy
Tadeusz Konwicki rozpoczął pracę nad „Małą apokalipsą” na przełomie 1977 i 1978 roku, reagując na narastający kryzys społeczno-polityczny w PRL. Powieść stanowi bezlitosny rozrachunek z ówczesną rzeczywistością, uderzając zarówno w aparat władzy, jak i moralną dwuznaczność opozycji. Utwór wydany w drugim obiegu w 1979 roku szybko zyskał status kultowego, a jego główny bohater nosi wyraźne cechy autobiograficzne samego autora.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 2 min
Tło historyczne i polityczne
Decyzja o napisaniu tak radykalnego utworu dojrzewała w cieniu wielkich niepokojów społecznych. Powieść kontynuowała bezkompromisowy kurs, który autor wyznaczył w wydanym wcześniej poza cenzurą „Kompleksie polskim”. Pisarz na co dzień obserwował duszne realia państwa uzależnionego od ZSRR, przesiąkniętego propagandą i inwigilacją.
Polacy masowo buntowali się przeciwko władzy. Konwicki pamiętał protesty studenckie z 1968 roku, brutalnie stłumione strajki na Wybrzeżu w 1970 roku oraz falę wystąpień robotniczych z roku 1976. W odpowiedzi na represje powstał KORPolska organizacja opozycyjna założona w 1976 roku, udzielająca pomocy represjonowanym robotnikom i ich rodzinom., dający początek Wolnym Związkom Zawodowym.
Ogromny wpływ na nastroje społeczne i samego autora miał wybór Karola Wojtyły na papieża. Pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II do Polski obudziła w narodzie poczucie odrębności i dała odwagę do jawnej krytyki komunistycznego reżimu.
Wizja rozpadającego się świata
W „Małej apokalipsie” Konwicki wykreował przerażającą wizję kraju całkowicie zdominowanego przez totalitaryzm. Polska w powieści to państwo satelickie, ślepo podległe Związkowi Radzieckiemu. Taki obraz wynikał z realnych obaw pisarza przed ostatecznym zniszczeniem wolności jednostki przez aparat bezpieczeństwa.
„Mała apokalipsa” bywa nazywana książką-samospaleniem. Konwicki zaryzykował w niej wszystko – pożegnał się z oficjalnym obiegiem wydawniczym, odciął od państwowych dotacji i naraził na bezpośrednie represje ze strony Służby Bezpieczeństwa.
Powieściowy świat znajduje się w stanie agonalnym. Rozpadają się budynki, psują instalacje, ale przede wszystkim degradacji ulega ludzka moralność. Konwicki stworzył groteskowąKategoria estetyczna łącząca w jednym dziele elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem. galerię postaci. To karykatury obywateli, którzy nie znoszą systemu, ale posłusznie mu służą swoimi talentami i codzienną pracą. Społeczeństwo zmierza ku samozagładzie.
Autor uderzył nie tylko w zdeprawowanych działaczy partyjnych. Zdemaskował również opozycję. Przedstawił ją jako środowisko pełne ludzi dwuznacznych moralnie, dawnych sługusów reżimu, którzy teraz wygodnie korzystają z aury niezłomnych dysydentów.
Bohater i publikacja w drugim obiegu
W ten gnijący, pozbawiony wartości krajobraz autor wpisał los wyobcowanej jednostki. Głównym bohaterem jest pisarz, który jako jedyny potrafi trzeźwo ocenić sytuację. Mimo licznych wątpliwości decyduje się na dramatyczny akt samospalenia. Ma to być wstrząs, który obudzi uśpiony naród.
Postać głównego bohatera nosi wyraźne cechy autobiograficzne. Konwicki wyposażył go we własne doświadczenia, lęki i fragmenty życiorysu, zacierając granicę między fikcją a rzeczywistością.
Powieść ukazała się w 1979 roku w drugim obieguNiezależny, nielegalny ruch wydawniczy w państwach bloku wschodniego, omijający państwową cenzurę.. Wydana przez Niezależną Oficynę Wydawniczą NOWA, natychmiast stała się literackim wydarzeniem i zyskała ogromne uznanie czytelników, stając się głosem całego pokolenia.