Charakterystyka Zegarmistrza

Wizytówka bohatera

• Kim jest: warszawski rzemieślnik i wieloletni sąsiad Mendla.
• Rola w utworze: bierny antagonista, który przynosi głównemu bohaterowi wieści o planowanym pogromie.
• Status społeczny: przeciętny przedstawiciel miejskiego rzemiosła, uosabiający poglądy ówczesnej większości.
• Imię i nazwisko: brak – Maria Konopnicka celowo sprowadza go wyłącznie do wykonywanego zawodu.

Wygląd i cechy zewnętrzne

Maria Konopnicka nie poświęca wyglądowi Zegarmistrza ani jednego zdania. To wymowne przemilczenie stanowi celowy zabieg literacki. Sąsiad Mendla pojawia się jako człowiek pozbawiony wyrazistych rysów twarzy czy charakterystycznego ubioru. Brak fizycznego portretu czyni z niego everymana(z ang. każdy człowiek) – w literaturze postać pozbawiona cech indywidualnych, reprezentująca przeciętnego człowieka i uniwersalne postawy.. Zagrożenie, które reprezentuje, nie ma ostrego oblicza – nosi twarz zwykłego, anonimowego przechodnia.

Portret psychologiczny

Bezmyślne powielanie uprzedzeń

Zegarmistrz nie pała otwartą nienawiścią do Żydów. Prezentuje postawę znacznie powszechniejszą – bezrefleksyjnie powtarza zasłyszane na ulicy frazesy. Kiedy Mendel dopytuje, za co właściwie Żydzi mają być bici, sąsiad odpowiada wyświechtanymi ogólnikami. Twierdzi, że Żydzi są obcy i po prostu „tak już jest”. Konopnicka perfekcyjnie obnaża tu mechanizm antysemityzmuUprzedzenie, niechęć lub wrogość wobec Żydów, często oparta na stereotypach religijnych, gospodarczych lub rasowych. opartego nie na logice, lecz na ślepym naśladownictwie tłumu. Zegarmistrz dzieli świat na „naszych” i „obcych” wyłącznie na podstawie pochodzenia etnicznego.

Fałszywa życzliwość

Mężczyzna odwiedza Mendla pod pozorem sąsiedzkiej troski. Przynosi ostrzeżenie o planowanym pogromieZorganizowany, brutalny atak na grupę mniejszościową, często połączony z niszczeniem mienia i morderstwami. W XIX w. wymierzony głównie w Żydów. i radzi, aby stary introligator zamknął okiennicę lub postawił w oknie krzyż. Ten rzekomo przyjazny gest w rzeczywistości stanowi wezwanie do kapitulacji. Zegarmistrz oczekuje, że Mendel uzna swoje mniejsze prawo do życia w mieście. Główny bohater odrzuca taką pomoc.

Sześćdziesiąt i siedem lat ja tu żyję...

Tak odpowiada Mendel, udowadniając, że nie zamierza chować się jak przestępca we własnym domu. Odrzuca litość, żądając sprawiedliwości.

Tchórzostwo pod maską rozsądku

Sąsiad używa argumentów na wskroś pragmatycznych. Radzi, by się nie narażać i nie wychylać. Taka życiowa mądrość to w istocie maska dla zwykłego tchórzostwa. Zegarmistrz nie potępia agresorów ani nie zauważa niesprawiedliwości samego ataku. Zamiast tego wymaga od ofiary dostosowania się do brutalnej rzeczywistości. W jego rozumowaniu kryje się milcząca zgoda na przemoc. Skoro bity powinien się schować, to bijący ma rację. Scena ta obrazuje starcie dwóch postaw: obywatelskiej dumy Mendla i plemiennego myślenia jego rozmówcy.

Ocena postaci

Uważam, że Zegarmistrz to jedna z najbardziej niepokojących postaci w polskiej literaturze pozytywizmuEpoka literacka w Polsce (po 1864 r.), promująca m.in. pracę u podstaw, asymilację Żydów i wiarę w postęp naukowy.. Nie jest potworem z bajki ani krwiożerczym oprawcą. To zwykły sąsiad, z którym codziennie mija się na schodach. Moim zdaniem Konopnicka stworzyła genialny portret „banalności zła” na długo przed tym, zanim to pojęcie weszło do filozofii. Zegarmistrz przeraża mnie swoją biernością i konformizmem. Pokazuje, że do tragedii nie potrzeba armii fanatyków – wystarczy milcząca zgoda zwykłych ludzi, którzy odwracają wzrok i radzą ofiarom zamknąć drzwi na klucz. Współczesny czytelnik łatwo odnajdzie w nim dzisiejszych konformistówPostawa polegająca na bezkrytycznym podporządkowaniu się normom, wartościom i poglądom obowiązującym w danej grupie społecznej., którzy dla świętego spokoju akceptują dyskryminację innych.