Instytucjonalna pomoc czy zalegalizowane niewolnictwo? Oceń system opieki w Hottingen.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Temat i teza
Temat: Instytucjonalna pomoc czy zalegalizowane niewolnictwo? Oceń system opieki w Hottingen.
System opieki nad ubogimi przedstawiony przez Marię Konopnicką w Miłosierdziu gminy jest jedynie pozorem pomocy - w rzeczywistości gmina Hottingen traktuje starców jak towar wystawiany na licytację, odbierając im godność i wolność. Pozornie humanitarna instytucja okazuje się mechanizmem wyzysku, który zamienia ludzką niedolę w źródło zarobku dla miejscowych chłopów.
Gmina Hottingen w Miłosierdziu gminy Marii Konopnickiej szczyci się systemem, który ma gwarantować opiekę nad najbiedniejszymi. Radca Wunderli z dumą objaśnia jego zasady, a w całym Hottingen uchodzi on za wzór lokalnego ładu społecznego. Jednak wystarczy chwila uważnej lektury, by dostrzec, że za urzędową fasadą kryje się coś głęboko odwrotnego wobec miłosierdzia - zalegalizowany handel ludźmi. Starcy, tacy jak Kienbaum, trafiają na licytację, podczas której gmina płaci temu, kto zgodzi się ich utrzymać za jak najniższą kwotę. To nie jest pomoc. To jest wyprzedaż resztek człowieczeństwa.
Mechanizm licytacji obnaża prawdziwą naturę systemu. Stary Kienbaum stoi przed mieszkańcami wsi jak bydło na targu - jego los zależy od tego, kto zaoferuje gminie najtańszą obsługę. Totenwald i inni chłopi nie licytują w górę, bo chcą mu pomóc; licytują w dół, bo chcą zarobić. Im mniej gmina zapłaci za utrzymanie starca, tym lepiej dla kasy radcy Wunderlego i tym gorzej dla samego podopiecznego. Konopnicka pokazuje, że cały system jest skonstruowany tak, by minimalizować koszty, a nie maksymalizować opiekę. Kienbaum nie ma prawa wyboru, nie ma głosu, nie może odmówić. Traci więc nie tylko dom i majątek, ale ostatnią resztkę podmiotowości.
Można próbować bronić hottingeńskiego modelu, argumentując, że zapewnia on przynajmniej dach nad głową i jedzenie ludziom, którzy bez gminy skazani byliby na śmierć z głodu. Ten argument brzmi rozsądnie - do momentu, gdy sprawdzimy, jak wygląda codzienność Kienbauma u Totenwaldów. Stary człowiek traktowany jest jak bezpłatna siła robocza: musi odpracowywać swoje utrzymanie, żyje w nędzy, pozbawiony jakiejkolwiek troski. Gmina płaci za jego obecność, nie za jego dobrobyt. Różnica jest zasadnicza. Fakt, że człowiek nie umiera z głodu pod płotem, nie świadczy o tym, że system działa - świadczy jedynie o tym, że przekroczono absolutne minimum. Prawdziwa pomoc społeczna to coś więcej niż biologiczne przeżycie.
Najbardziej wymowna w całym tekście jest bezradność instytucji wobec własnych nadużyć. Radca Wunderli, Probst i pozostali urzędnicy doskonale wiedzą, jak wygląda los licytowanych starców. Jednak nikt nie reaguje, bo system działa zgodnie z literą prawa. To właśnie owa legalność czyni go tak niebezpiecznym - krzywda jest usankcjonowana przepisem, a cierpienie Kienbauma mieści się w ramach urzędowych procedur. Konopnicka uderza nie tyle w złych ludzi, ile w złe prawo, które zamienia miłosierdzie w karykaturę samego siebie. Instytucja, która miała chronić słabych, służy de facto interesom silniejszych.
System opieki w Hottingen jest zatem zalegalizowanym niewolnictwem - tyle że ofiarami nie są jeńcy wojenni, lecz starzy i biedni. Konopnicka pisała tę nowelę w 1891 roku, gdy kwestia pomocy społecznej dopiero zaczynała przebijać się do europejskiej debaty publicznej. Jej diagnoza pozostaje aktualna jako przestroga: instytucje powołane do ochrony godności człowieka mogą ją równie sprawnie unicestwiać, jeśli za ich działaniem stoi rachunek ekonomiczny, a nie rzeczywista troska. Dobroczynność, która upokarza, jest gorsza niż jej brak - bo odbiera ofierze nie tylko środki do życia, lecz prawo do bycia człowiekiem.