Słowniczek pojęć z Nowego wspaniałego świata
Słowniczek pojęć do powieści Aldousa Huxleya porządkuje kluczowe terminy opisujące funkcjonowanie Państwa Światowego. Zestawienie obejmuje zarówno mechanizmy biologicznej kontroli i warunkowania obywateli, jak i filozoficzne fundamenty tego dystopijnego systemu. Zrozumienie specyficznego języka władzy pozwala dostrzec, w jaki sposób technologiczny postęp posłużył do całkowitego wyeliminowania wolności jednostki.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Pojęcia literackie i narracyjne
Dystopia i antyutopia. Huxley stworzył świat pozornie idealny. Obywatele Państwa Światowego nie cierpią. Są genetycznie zaprogramowani do odczuwania zadowolenia. To sprawia, że ich zniewolenie staje się całkowicie niewidoczne. Antyutopia w tym wydaniu odwraca klasyczne obietnice wolności i równości. Szczęście osiąga się tu poprzez całkowitą eliminację wolnej woli.
Satyra społeczna. Powieść bezlitośnie wyolbrzymia trendy widoczne w latach 20. i 30. XX wiekuOkres między I a II wojną światową, charakteryzujący się m.in. szybkim rozwojem techniki i kultury masowej.. Autor wziął na warsztat raczkujący konsumpcjonizm, kult nowości i powierzchowność relacji międzyludzkich. Doprowadził je do absurdalnych, przerażających skrajności.
Narracja trzecioosobowa. Powieść nie ma jednego głównego bohatera. Punkt widzenia płynnie przesuwa się między Bernardem, Johnem i Helmholtzem. Czytelnik ogląda Państwo Światowe oczami ludzi ukształtowanych przez system, a następnie zderza to z perspektywą kogoś z zewnątrz.
Intertekstualność. Tytuł powieści to bezpośrednie nawiązanie do twórczości Williama SzekspiraAngielski dramaturg z przełomu XVI i XVII wieku, autor m.in. „Hamleta” i „Makbeta”.. W komedii BurzyOstatnia sztuka Szekspira, opowiadająca o wygnanym księciu Prospero i jego córce Mirandzie. Miranda, widząc pierwszy raz innych ludzi, wypowiada słynne słowa.
O brave new world, that has such people in't! (O nowy wspaniały świecie, w którym żyją tacy ludzie!)
Huxley odwraca sens tego okrzyku. John Dzikus wypowiada te same słowa z rosnącym przerażeniem i goryczą.
Słownik Państwa Światowego
Soma. Syntetyczny narkotyk rozdawany przez państwo. Nie uzależnia fizycznie, nie wywołuje kaca, gwarantuje natychmiastową euforię. Mustapha Mond nazywa ją wprost „chrześcijaństwem bez łez”. Soma dusi w zarodku każdy impuls do buntu. Zastępuje religię, miłość i sztukę.
Proces Bokanowskiego. Biotechnologiczna metoda klonowania. Polega na zahamowaniu rozwoju zapłodnionego jaja i wymuszeniu jego podziału. Z jednego zarodka powstaje do 96 identycznych bliźniąt. To fundament gospodarki Państwa Światowego – gwarantuje tanią, zunifikowaną i przewidywalną siłę roboczą.
Centrum Przeznaczenia i Kondycjonowania. Fabryka ludzi. Embriony są tu sortowane i poddawane obróbce chemicznej. Dozuje się im ciepło, alkohol lub celowo ogranicza tlen. Wszystko po to, by idealnie dopasować jednostkę do jej przyszłej roli społecznej.
Wizja biotechnologiczna Huxleya nie wzięła się znikąd. Pisarz pochodził z wybitnej rodziny naukowców. Jego dziadek, Thomas Henry Huxley, był biologiem i obrońcą teorii Darwina, a brat, Julian Huxley – ewolucjonistą i jednym z twórców nowoczesnej syntezy ewolucyjnej. Dzięki temu opisy inżynierii genetycznej w powieści brzmią niezwykle wiarygodnie.
Kasty. Społeczeństwo dzieli się na pięć grup oznaczanych literami greckiego alfabetu i kolorami ubrań:
- Alfowie – elita intelektualna, najwyżsi i najprzystojniejsi (np. Bernard Marx, Helmholtz Watson).
- Betowie – wykwalifikowany personel techniczny i administracyjny (np. Lenina Crowne).
- Gammowie – pracownicy fizyczni i niżsi urzędnicy.
- Deltowie – masowa siła robocza, poddawana silnemu warunkowaniu.
- Epsiloni – najniższa kasta, celowo uszkadzana w rozwoju płodowym (niedotlenienie), zdolna tylko do najprostszych prac fizycznych.
Hipnopedia i kondycjonowanie. Wychowanie obywateli opiera się na warunkowaniu. Hipnopedia to nauka przez sen – wielokrotne odtwarzanie haseł moralnych i klasowych uśpionym dzieciom. Z kolei wczesne kondycjonowanie wykorzystuje metody, które opracował Iwan PawłowRosyjski fizjolog, odkrywca odruchów warunkowych, które Huxley wplótł w system wychowawczy.. Niemowlęta z niższych kast razi się prądem na widok kwiatów i książek, by zaszczepić w nich niechęć do natury i czytelnictwa.
Butelkowanie (ciąża zastępcza). W nowym świecie wyeliminowano żyworodność. Dzieci rozwijają się w szklanych słojach na taśmie produkcyjnej. Słowa „matka” i „ojciec” stały się wulgaryzmami. Brak tradycyjnej rodziny oznacza brak przywiązania, zazdrości i emocjonalnych traum.
Kult Forda. Henry FordAmerykański przemysłowiec, twórca masowej produkcji samochodów na taśmie montażowej. zajął miejsce Boga. Kalendarz liczy się od 1908 roku – daty wprowadzenia na rynek Modelu TPierwszy masowo produkowany samochód, symbol rewolucji przemysłowej i standaryzacji.. Zamiast znaku krzyża obywatele kreślą na piersi znak litery „T”.
Czuciofilmy (Feelies). Kina angażujące wszystkie zmysły. Widz trzyma metalowe gałki i odczuwa dotyk, temperaturę oraz fakturę tego, co dzieje się na ekranie. To ostateczna forma popkulturyKultura masowa, nastawiona na szybką rozrywkę i łatwy odbiór przez szerokie rzesze ludzi. – intensywna, bezrefleksyjna rozrywka niewymagająca najmniejszego wysiłku intelektualnego.
Rezerwat Dzikusów. Odizolowany obszar w stanie Nowy MeksykStan w południowo-zachodniej części USA, znany z rezerwatów rdzennych Amerykanów.. Żyją tam ludzie nieobjęci systemem. Rodzą się naturalnie, chorują, starzeją się i wyznają dawne religie. Stamtąd pochodzi John.
Centrum Śmierci. Szpital, w którym obywatele umierają w luksusowych warunkach. Śmierć pozbawiono bólu i powagi. Dzieci przyprowadza się tam na wycieczki, by oswoiły się z umieraniem jako czymś błahym i codziennym.
Filozofia i zderzenie światów
Wolność a narzucone szczęście. Oś sporu w powieści. John żąda prawa do cierpienia, błędu i bycia nieszczęśliwym. Mustapha Mond odpowiada chłodną logiką: cywilizacja wybrała stabilność. Huxley zmusza czytelnika do samodzielnego rozstrzygnięcia tego dylematu.
Konsumpcjonizm i eugenika. Wartość człowieka mierzy się jego zdolnością do kupowania. Naprawianie zepsutych przedmiotów jest zbrodnią przeciwko gospodarce. Z kolei eugenika służy tu wyłącznie kontroli klasowej. System projektuje ludzi tak, by idealnie pasowali do swoich z góry określonych funkcji.
Jednostka a kolektyw. Hasło Państwa Światowego to „Wspólność, Identyczność, Stabilność”. Indywidualizm traktuje się jako zagrożenie. Konformizm nie jest wyborem, lecz wynikiem chemicznego i psychologicznego formatowania mózgu.
Szekspir jako symbol. John wychował się na jednym ocalałym tomie dzieł Szekspira. Jego język i emocje ukształtowały klasyczne tragedie. W Państwie Światowym taka literatura jest zakazana. Budzi pytania, tęsknotę i poczucie tragizmu, co zagraża stabilności. Szekspir uosabia dawny humanizmPrąd myślowy stawiający w centrum człowieka, jego godność, wolność i rozwój intelektualny..
Miękki totalitaryzm. Władza nie opiera się na terrorze. Opiera się na komforcie. Hannah ArendtFilozofka i politolożka, badaczka mechanizmów powstawania systemów totalitarnych. i George OrwellAutor „Roku 1984”, w którym przedstawił wizję totalitaryzmu opartego na terrorze i inwigilacji. analizowali reżimy oparte na strachu, takie jak ZSRRZwiązek Socjalistycznych Republik Radzieckich, państwo komunistyczne istniejące w latach 1922–1991.. Huxley pokazał coś bardziej subtelnego. Zniewolenie jest dobrowolne, bo system eliminuje samą potrzebę buntu.
Alienacja. Poczucie głębokiego wyobcowania. Bernard Marx cierpi na nią z powodu kompleksów fizycznych. Helmholtz Watson czuje pustkę, bo jego intelekt dusi się w świecie bez wyzwań. John jest wyobcowany podwójnie – odrzucony przez Indian w Rezerwacie i zniesmaczony sterylnym Londynem. Szuka transcendencjiPrzekraczanie granic ludzkiego doświadczenia, często w kierunku duchowości lub absolutu., której nowy świat nie potrafi mu dać.