Obraz Paryża w Ojcu Goriot

Miasto kontrastów i bezwzględnych reguł

Balzak kreśli obraz Paryża doby restauracjiOkres w historii Francji (1814–1830) po upadku Napoleona, charakteryzujący się powrotem dawnej arystokracji i rosnącymi nierównościami społecznymi. jako przestrzeni pełnej skrajności. Z jednej strony mamy bogate dzielnice z pałacami arystokratów, z drugiej – zniszczone, ubogie ulice i tanie domy zajezdne. Każdy mieszkaniec ma tu z góry przypisane miejsce. Awans społeczny wymaga bezwzględnego przestrzegania niepisanych reguł. Z tym wyzwaniem mierzy się Eugeniusz de Rastignac, ubogi student prawa z prowincji.

Gdyby dobrze odmalować ubogiego studenta w walce z Paryżem, byłby to może jeden z najdramatyczniejszych tematów nowoczesnej cywilizacji.

Narrator wprost ocenia ten świat, widząc w nim niszczącą machinę. Paryż przypomina bestię, która pożera słabych i doprowadza ich do moralnego upadku.

Brzydota i błoto paryskich ulic

Powieść obfituje w opisy fizycznej brzydoty. Szczegółowo zarysowana jest uboga dzielnica wokół pensjonatu pani VauquerTani dom zajezdny przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, mikrokosmos paryskiego społeczeństwa, w którym krzyżują się losy głównych bohaterów..

Bruk suchy, w ściekach nie ma błota ani wody, trawa porasta pod murem. (...) Zbłąkany Paryżanin ujrzy tam jedynie tanie pensjonaty lub zakłady publiczne, nędzę i nudę, starość chylącą się ku śmierci, radosną młodość zniewoloną do pracy.

Nawet w bogatszych rewirach Balzak rzadko skupia się na przepychu. Zamiast tego nieustannie przypomina o wszechobecnym błocie. Piesze wędrówki po stolicy oznaczały zrujnowanie butów i ubrania. Właśnie dlatego Rastignac tak desperacko pragnie zdobyć pieniądze na własny powóz.

Metafora śmietnika i moralnego zepsucia

Fizyczny brud ulic szybko nabiera znaczenia metaforycznego. Błoto lepiące się do butów Rastignaca symbolizuje moralne zepsucie, egoizm i wyrachowanie, które osaczają go ze wszystkich stron. Cyniczny i doświadczony VautrinWłaściwie Jakub Collin, zbiegły galernik o pseudonimie Ołży-Śmierć. Pełni w powieści rolę mrocznego mentora Rastignaca. bez złudzeń tłumaczy naiwnemu studentowi mechanizmy rządzące stolicą. Używa do tego dosadnej metafory śmietnika:

[Paryż jest] uciesznym śmietnikiem. Ci, co paćkają się w nim w powozie, to uczciwi ludzie; ci, co paćkają się pieszo, to łajdaki. Niech ci się zdarzy nieszczęście zwędzić cokolwiek, będą cię pokazywali po sądach jako osobliwość. Ukradnij milion, będziesz figurował w salonach jako cnota.

Paradoksalnie to właśnie zbiegły zbrodniarz najtrafniej diagnozuje upadek elit. Bezbłędnie odczytuje hipokryzję wyższych sfer.

Gra pozorów na salonach

W arystokratycznym świecie absolutną normą jest zakłamanie. Relacje międzyludzkie opierają się na bezwzględnej grze pozorów. Świetnie widać to w scenach z udziałem wicehrabiny de BeauséantWpływowa arystokratka, kuzynka Rastignaca. Wprowadza go na salony, ucząc bezwzględnych zasad przetrwania w wyższych sferach. i jej przyjaciółki, księżnej de Langeais. Kobiety pod płaszczykiem uprzejmej pogawędki celowo zadają sobie najboleśniejsze ciosy.

Kto zna Paryż, nie wierzy w to, co się tu mówi, a nie mówi o tym, co się tu robi.

Oficjalna moralność nie istnieje. Małżeństwo traktuje się wyłącznie jako transakcję finansową i fuzję majątków. Zdrady są powszechnie akceptowane, a posiadanie kochanka to standard wśród arystokratek. Mężowie przymykają na to oko, sami postępując identycznie. Brak zaufania i nieustanne oszustwa to fundamenty tych relacji.

Rastignac ostatecznie przyswaja to brutalne prawo paryskie. W słynnej finałowej scenie na cmentarzu Père-Lachaise, patrząc z góry na rozświetlone miasto, rzuca mu otwarte wyzwanie: „Teraz się spróbujemy!”.