Vautrin – charakterystyka
Jakub Collin, znany pod pseudonimem Ołży-Śmierć, to zbiegły galernik ukrywający się w pensjonacie pani Vauquer pod maską jowialnego kupca. Pełni w powieści rolę cynicznego mentora, który bezlitośnie obnaża zepsucie paryskich elit przed młodym Eugeniuszem de Rastignac. Postać ta uosabia bunt przeciwko zakłamanemu społeczeństwu, stając się centralnym punktem rozważań Balzaka o naturze prawa i moralności.
Autor: Anna Błaszczyńska
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Tajemnica jowialnego kupca
Vautrin od początku budzi w mieszkańcach pensjonatu mieszane uczucia. Podaje się za zamożnego kupca. Narrator opisuje go jako czterdziestolatka o farbowanych bokobrodach, człowieka wesołego i uczynnego. Szybko jednak okazuje się, że pod tą maską kryje się Jakub Collin – niebezpieczny przestępca i uciekinier z katorgi. W półświatku nosi wymowny pseudonim Ołży-Śmierć, który zawdzięcza swojej niezwykłej zdolności unikania wymiaru sprawiedliwości.
Dwoistość jego natury zdradzają drobne detale. Z jednej strony sypie żartami, z drugiej – rzuca cyniczne uwagi, których boją się inni lokatorzy. Balzak charakteryzuje go bezlitośnie:
Miał zwyczaj plucia na parę kroków, zwiastujący niezmąconą zimną krew, która nie cofnęłaby się przed zbrodnią, gdyby zbrodnia miała wybawić go z kłopotliwej sytuacji. (...) na dnie jego życia znajduje się starannie zagrzebana tajemnica.
Tadeusz Boy-Żeleński, wybitny tłumacz i znawca twórczości Balzaka, uważał Vautrina za faktycznego głównego bohatera powieści. Według niego zbiegły galernik stanowi centralny punkt całej Komedii ludzkiejCykl ponad 90 powieści i opowiadań Balzaka, dający panoramiczny obraz francuskiego społeczeństwa XIX wieku. – monumentalnego poematu o ludzkiej energii i ambicji.
Cyniczny mentor i paryski śmietnik
Vautrin bierze pod swoje skrzydła Eugeniusza de Rastignac. Widzi w nim zagubionego prowincjuszaOsoba pochodząca z prowincji, często nieznająca realiów i intryg wielkiego miasta. i postanawia uświadomić mu, jakimi prawami naprawdę rządzi się Paryż. Nie ma żadnych złudzeń co do moralności wyższych sfer. Miasto to dla niego wyłącznie pole bezwzględnej walki o przetrwanie i pieniądze.
Swoją życiową filozofię wykłada studentowi wprost:
[Paryż jest] uciesznym śmietnikiem. Ci, co paćkają się w nim w powozie, to uczciwi ludzie; ci, co paćkają się pieszo, to łajdaki. Niech ci się zdarzy nieszczęście zwędzić cokolwiek, będą cię pokazywali po sądach jako osobliwość. Ukradnij milion, będziesz figurował w salonach jako cnota.
Aby udowodnić swoje racje, proponuje Rastignacowi układ. Plan jest prosty, ale brutalny. Eugeniusz ma uwieść Wiktorynę Taillefer. W tym samym czasie Vautrin sprowokuje jej brata do pojedynkuW XIX wieku popularny, choć nielegalny sposób rozwiązywania sporów honorowych z użyciem broni palnej lub białej. i doprowadzi do jego śmierci. Wiktoryna odziedziczy rodzinną fortunę, a Rastignac, żeniąc się z nią, zdobędzie upragniony majątek. Ołży-Śmierć żąda za tę przysługę jedynie procentu, który pozwoli mu wyjechać do Ameryki i założyć plantację.
Buntownik obnażający hipokryzję
Eugeniusz odrzuca tę propozycję. Przeraża go wyrachowanie sąsiada. Jakub Collin z zimną krwią zaplanował morderstwo, choć sam nie miałby z małżeństwa Rastignaca bezpośrednich korzyści finansowych. Jako człowiek bogaty i ustosunkowany w świecie przestępczym, mógł zdobyć pieniądze inaczej.
Dlaczego więc to robi? Vautrin to typ buntownikaTyp bohatera literackiego, który odrzuca normy społeczne w imię skrajnego indywidualizmu i własnego kodeksu wartości.. Odrzuca system społeczny, wskazując na głęboką niemoralność stanowionego prawa. Tłumaczy studentowi, że jego krwawy plan wcale nie różni się od tego, co na co dzień robią paryskie elity:
Uwieść kobietę, aby z jej pomocą wspiąć się o szczebel wyżej, zasiać niesnaski między dziećmi jednej rodziny, słowem, wszystkie bezeceństwa jakie się praktykuje w ogniskach domowych dla przyjemności lub osobistego interesu, czy myślisz, że to są akty wiary, nadziei i miłości?
Zbrodniarz staje się tu paradoksalnie krzywym zwierciadłem, w którym odbija się hipokryzjaDwulicowość, fałsz, udawanie szlachetnych intencji przy jednoczesnym łamaniu głoszonych zasad moralnych. francuskiego społeczeństwa. Przestępstwa Vautrina są jawne. Zbrodnie wyższych sfer – pozbawianie majątków, ubezwłasnowolnianie żon, niszczenie ludzkich uczuć – odbywają się w majestacie prawa.
Ukryte motywacje i status wykluczonego
Tadeusz Boy-Żeleński wskazuje na jeszcze jeden wymiar relacji między galernikiem a studentem. Vautrin zachwyca się Rastignaciem, nazywa go cherubinem i wprost przyznaje: gdybym był kobietą, chciałbym żyć dla niego.
Boy tłumaczy to następująco:
Na galerach związał się z jakimś korsykańskim opryszkiem, którego uwolnił, i z którym uciekł. W tej chwili gotów jest oddać się ciałem i duszą Rastignacowi. (...) Otóż ten anioł poświęcenia niewrażliwy jest na kobiety; i to psycho-fizyczne tło genialnie wyzyskane jest przez Balzaka.
Ten wątek homoseksualnyW literaturze XIX wieku rzadko ukazywany wprost, często sygnalizowany poprzez zawoalowane aluzje i specyficzne relacje między bohaterami. dodatkowo stawia Vautrina poza nawiasem społeczeństwa. Jakub Collin to absolutny Inny. Reprezentuje wszystko to, co w życiu uczciwych obywateli jest mroczne, potępiane i spychane na margines. Jego nieakceptowana seksualność ostro kontrastuje z jawną rozpustą, zdradami i romansami paryskich salonów.
Artysta zbrodni kontra zepsuty świat
Konfrontacja postawy Vautrina z resztą bohaterów prowadzi do zaskakujących wniosków. To zbiegły katorżnik wyznaje twarde zasady: lojalność wobec przyjaciół, troskę o swoich podopiecznych i szczerość. Nie uznaje gry pozorów.
Rastignac i Vautrin wzajemnie się uzupełniają. Galernik to mroczna wizja przyszłości studenta – kimś takim może się stać, jeśli całkowicie odrzuci moralność dla sukcesu. Z kolei w młodym Eugeniuszu Vautrin widzi dawnego siebie – idealistę, który dopiero zderza się z brudem świata.
Aresztowanie Vautrina to ostateczne oskarżenie rzucone przez Balzaka. Zdemaskowany na skutek donosuTajne poinformowanie władz o czyimś przestępstwie, często motywowane chęcią zysku lub osobistą zemstą. panny Michonneau, galernik zachowuje godność i budzi podziw. To donosicielka staje się postacią negatywną, kierowaną niskimi pobudkami: gniewem i chciwością. Balzak udowadnia, że w paryskim świecie zbrodniarzami są wszyscy. System sam ich kształtuje. Nikt jednak nie dorównuje Jakubowi Collinowi, który w tym zepsutym świecie pozostaje prawdziwym artystą zbrodni.