Kontekst epoki: Czarny romantyzm i estetyka makabry

Czym właściwie był czarny romantyzm?

Romantyzm zrodził się z buntu przeciwko racjonalizmowi oświeceniowemuPrzekonanie, że rozum jest głównym narzędziem poznania świata i rozwiązywania problemów ludzkości.. Europejscy twórcy wierzyli w siłę wyobraźni, potęgę emocji i sfery niedostępne ludzkiemu poznaniu. Swoją wrażliwość kierowali ku historii narodowej, miłości lub kontemplacji przyrody. Czarni romantycy wybrali zupełnie inną ścieżkę. Obok Edgara Allana Poe do tego grona zalicza się Nathaniela Hawthorne'a oraz Hermana Melville'a. Interesowały ich wyłącznie ciemne strony ludzkiej natury. Obsesja. Poczucie winy. Okrucieństwo i nieuchronność śmierci.

Ten mroczny nurt całkowicie odrzucał optymizm transcendentalistówRuch filozoficzno-literacki w USA, wierzący w dobroć natury i nieskończony potencjał człowieka., takich jak Ralph Waldo Emerson. Nie widzieli oni w człowieku nieskończonego potencjału dobra. Dla Poe'go natura bywała zimna, obojętna, a wręcz wroga. Człowiek z kolei nosił w sobie skłonności, którym nie potrafił się oprzeć, nawet jeśli prowadziły go na dno.

Skąd ten mrok? Kontekst biograficzny i kulturowy

Poe pisał swoje opowiadania w latach 1832-1849. Stany Zjednoczone przeżywały wtedy dynamiczny rozwój i ekspansję terytorialną. Na powierzchni dominował optymizm młodego narodu. Pod spodem narastały jednak lęki. Amerykanie bali się industrializacji, zbliżającej się wojny domowej i utraty tożsamości w anonimowym tłumie rozrastających się miast.

Sam pisarz żył w ciągłym poczuciu zagrożenia. Wcześnie stracił rodziców. Zmagał się z alkoholizmem i wielokrotnie bankrutował. Jego żona, Virginia, przez lata umierała na gruźlicę. Śmierć nie była dla niego literacką metaforą, lecz realną obecnością przy łóżku. Kiedy pisał o siostrze pochowanej za życia w rodzinnym grobowcu (Zagłada domu Usherów), o trupie ukrytym pod podłogą (Serce oskarżycielem) czy o dżumie wdzierającej się na bal (Maska Czerwonej Śmierci), czerpał z emocji, które doskonale znał.

Estetyka makabry, czyli piękno i obrzydzenie

Pojęcie makabry wywodzi się ze średniowiecznych przedstawień danse macabreŚredniowieczny motyw tańca śmierci, ukazujący równość wszystkich ludzi, od królów po chłopów, w obliczu końca.. U amerykańskiego nowelisty ta estetyka to coś znacznie bardziej wyrafinowanego niż proste epatowanie obrzydzeniem. Pisarz buduje napięcie między pięknem a rozkładem. Między absolutnym zachwytem a paraliżującą zgrozą.

W Zagładzie domu Usherów tytułowa posiadłość ma w sobie chorobliwą urodę. Czarne mury odbijają się w jeziorze, a okna przypominają puste oczodoły. Piękno splata się tu z próchnicą. Roderick Usher to artysta o niezwykłej wrażliwości, która ostatecznie go niszczy. Jego siostra, Madeleine, powraca z krypty jako istota zawieszona między życiem a śmiercią. Poe wciąga czytelnika w hipnotyczne piękno zagłady, nie pozwalając mu odwrócić wzroku.

Szczyt estetyki makabry odnajdujemy w Masce Czerwonej Śmierci. Książę Prospero urządza bal maskowy w zamkniętym zamczysku, ignorując szalejącą na zewnątrz dżumę. Siedem sal w różnych kolorach i hebanowy zegar bijący o północy tworzą perfekcyjną, estetyczną kompozycję. W tę przestrzeń wkracza postać w masce denata, w całunie nasączonym krwią. Makabra staje się tu fascynującym widowiskiem.

Perwersja rozumu i impuls zbrodni

Oryginalnym wkładem Poe'go w literaturę jest koncepcja perwersji (ang. perverseness), znana też jako duch przekory. Bohaterowie opowiadań nie popełniają zbrodni z chciwości czy chęci zemsty. Kieruje nimi irracjonalny impuls do autodestrukcjiŚwiadome lub podświadome dążenie do zniszczenia samego siebie, często wbrew logice i instynktowi przetrwania.. Robią dokładnie to, czego nie powinni robić.

Narrator Czarnego kota zabija zwierzę, które szczerze kocha. Z kolei morderca z Serca oskarżycielem popełnia zbrodnię idealną, po czym sam oddaje się w ręce policji. Nie wytrzymuje dźwięku bijącego serca pod deskami podłogi. Dźwięku, który istnieje wyłącznie w jego ogarniętym obłędem umyśle.

To nie jest klasyczna walka dobra ze złem. To mroczne przekonanie, że człowiek nosi w sobie gen własnej zguby. Rozum, będący największą dumą oświecenia, okazuje się całkowicie bezradny wobec tych impulsów.

Spadkobiercy czarnego romantyzmu

Wpływ Poe'go na światową kulturę wykracza daleko poza literaturę anglosaską. Charles Baudelaire tłumaczył jego teksty na język francuski. Widział w nim bratnią duszę i archetyp poety przeklętegoTwórca zbuntowany przeciw społeczeństwu, często żyjący na marginesie, nierozumiany za życia.. Późniejsi symboliści przejęli od Amerykanina upodobanie do gęstej atmosfery, mrocznej sensualności i synestezjiŚrodek stylistyczny polegający na przypisywaniu wrażeń z jednego zmysłu innemu, np. widzenie dźwięków..

Współczesna literatura grozy czerpie z tych fundamentów pełnymi garściami. Twórcy tacy jak H.P. Lovecraft czy Stephen King rozwijają motywy zarysowane w XIX wieku. Dom jako projekcja chorej psychiki, zbrodniarz uciekający przed własnym sumieniem, piękno splecione ze śmiercią - to wszystko zaczęło się od Poe'go.

Jego czarny romantyzm nigdy nie był prymitywnym horrorem nastawionym na tani dreszcz. Był to głęboki projekt filozoficzny. Próba zbadania, co czai się w najciemniejszych zakamarkach ludzkiego umysłu, gdy rozum traci kontrolę.