Słowniczek pojęć literackich

Gatunki i konwencje literackie

Opowiadanie (short story) - krótki utwór prozatorski oparty na jednym zdarzeniu, skupionej akcji i ograniczonej liczbie postaci. Poe współtworzył teorię tego gatunku. Uważał, że każdy element tekstu musi służyć wywołaniu jednego, precyzyjnie zaplanowanego wrażenia u odbiorcy.

Nowela - gatunek pokrewny opowiadaniu, zorganizowany wokół wyrazistego, pojedynczego zdarzenia przełomowego. W Zagładzie domu Usherów takim momentem jest dosłowne i symboliczne zawalenie się rezydencji.

Opowiadanie kryminalne - tekst, w którym oś fabuły stanowi rozwiązanie zagadki zbrodni. Poe stworzył ten gatunek od podstaw. Historie z C. Auguste'em Dupinem (Zabójstwa przy Rue Morgue, Skradziony list) wyznaczyły schemat, który później skopiował Arthur Conan Doyle.

Detektyw-amator (armchair detective) - postać rozwiązująca zagadki wyłącznie dzięki pracy intelektualnej. Dupin działa przez dedukcjęMetoda logicznego rozumowania polegająca na wyciąganiu szczegółowych wniosków z ogólnych przesłanek. i chłodną obserwację. Często nie rusza się z fotela, analizując jedynie relacje z prasy.

Horror gotycki - podgatunek prozy grozy wywodzący się z osiemnastowiecznej powieści gotyckiejNurt literatury z przełomu XVIII i XIX wieku, charakteryzujący się mroczną scenerią, tajemnicą i zjawiskami nadprzyrodzonymi.. Operuje mroczną scenerią, atmosferą tajemnicy i zjawiskami nadprzyrodzonymi. Rezydencja Usherów - pęknięta, otoczona bagnem, pozbawiona słońca - to klasyczny przykład takiej przestrzeni.

Techniki narracyjne i kompozycja

Efekt grozy (single effect) - autorska teoria Poego. Zakłada, że opowiadanie musi być skomponowane tak, by wywołać u czytelnika jeden dominujący stan psychologiczny. Pisarz opisał tę zasadę w eseju o Kruku. W praktyce każda scena, detal i decyzja stylistyczna prowadzą do narastającego przerażenia.

Narracja pierwszoosobowa - narrator uczestniczy w zdarzeniach i relacjonuje je z własnej perspektywy. Poe używa tej formy w Sercu oskarżycielu czy Czarnym kocie. Czytelnik nigdy nie ma pewności, czy opowiadający mówi prawdę, czy pogrąża się w szaleństwie.

Narrator nierzetelny - postać relacjonująca wydarzenia, której nie można ufać. Jej percepcjaZdolność do odbierania i interpretowania bodźców z otoczenia za pomocą zmysłów. jest zaburzona przez strach, kłamstwo lub chorobę psychiczną. Bohater Serca oskarżyciela na początku zapewnia o swojej poczytalności. Chwilę później opisuje czyny ewidentnie świadczące o obłędzie.

Ramowa konstrukcja narracyjna - technika polegająca na tym, że jedna historia tworzy ramy dla innej, wewnętrznej opowieści. W Zagładzie domu Usherów bezimienny gość relacjonuje losy Roderika i jego siostry, pozostając postacią drugorzędną.

Retrospekcja (analepsa) - cofnięcie się w czasie w toku narracji i przywołanie wcześniejszych zdarzeń. Narrator w Czarnym kocie opowiada swoją historię z więziennej celi. Patrzy wstecz na kolejne etapy własnego upadku moralnego.

Punkt kulminacyjny - moment najwyższego napięcia dramatycznego, po którym następuje rozwiązanie akcji. W Sercu oskarżycielu to scena, w której morderca słyszy bicie serca ofiary i przyznaje się policjantom do winy.

Suspens - technika budowania napięcia poprzez celowe opóźnianie informacji. Poe mistrzowsko dawkuje grozę w Zagładzie domu Usherów. Przez długi czas ukrywa, co dokładnie dzieje się z Madeleine i dlaczego Roderick popada w paranojęZaburzenie psychiczne charakteryzujące się występowaniem usystematyzowanych urojeń, często o charakterze prześladowczym..

Ironia dramatyczna - sytuacja, w której odbiorca wie lub domyśla się więcej niż bohater utworu. W Zagładzie domu Usherów czytelnik znacznie wcześniej niż Roderick zaczyna podejrzewać, że Madeleine została pochowana żywcem.

Motywy psychologiczne i filozoficzne

Sobowtór (doppelgänger) - postać będąca alter egoDruga tożsamość, mroczne odbicie lub psychiczne lustro danej postaci. bohatera. Roderick i Madeleine Usherowie funkcjonują jako sobowtóry. Ich losy splotły się tak mocno, że śmierć jednego natychmiast pociąga za sobą zagładę drugiego.

Obłęd - utrata zdolności do racjonalnego postrzegania rzeczywistości. U Poego wynika z obsesji, poczucia winy lub chorobliwej wrażliwości. Narratorzy często bronią się przed diagnozą szaleństwa. Paradoksalnie czyni to ich stan bardziej wiarygodnym dla odbiorcy.

Zasada przewrotności (imp of the perverse) - koncepcja mówiąca, że człowiek potrafi działać wbrew własnemu interesowi. Niewidzialna siła pcha go do autodestrukcji. W Sercu oskarżycielu narrator sam denuncjuje siebie, choć śledczy niczego nie podejrzewają.

Obsesja - natrętna myśl lub wyobrażenie przejmujące kontrolę nad umysłem. Starzec w Sercu oskarżycielu ginie bez racjonalnego powodu. Morderca jest po prostu opętany jego „sępim okiem”.

Wina i kara - psychologiczna konsekwencja zbrodni. U Poego kara rzadko przychodzi ze strony wymiaru sprawiedliwości. Zbrodniarz niszczy się sam poprzez wewnętrzny rozpad psychiki i bolesną introspekcjęObserwacja własnych stanów psychicznych i procesów myślowych..

Konteksty i styl

Romantyzm - prąd literacki stawiający w centrum jednostkę, emocje i wyobraźnię. Poe wpisuje się w tę epokę poprzez kult wyjątkowości bohatera oraz odrzucenie oświeceniowego racjonalizmuPogląd filozoficzny uznający rozum za jedyne i pewne źródło poznania prawdy o świecie..

Gotycyzm literacki - nurt czerpiący z estetyki grozy, śmierci i zjawisk nadnaturalnych. Poe przeniósł ten nurt do wnętrza ludzkiej psychiki. Prawdziwa groza w jego tekstach nie pochodzi z zewnątrz, lecz z umysłu bohatera.

Groteska - technika łączenia elementów tragicznych z absurdalnymi lub karykaturalnymi. Skutecznie zaburza poczucie normalności. W Czarnym kocie groteskowy wymiar ma scena, w której mordercę zdradza krzyk zamurowanego wraz ze zwłokami zwierzęcia.

Arabeskowy styl - termin użyty przez samego autora w tytule zbioru Tales of the Grotesque and Arabesque. Oznacza styl ozdobny, zawiły, pełen dysonansówBrak harmonii, zgrzyt, celowe zestawienie elementów do siebie niepasujących.. Opisy rezydencji czy kostiumów u Poego nigdy nie są neutralne. Zawsze niosą ukryte znaczenie.

Proza poetycka - forma prozatorska nasycona środkami typowymi dla poezji. Opisy w Zagładzie domu Usherów zbliżają się do lirykiJeden z trzech rodzajów literackich, obejmujący utwory wyrażające wewnętrzne przeżycia i emocje podmiotu. przez muzykalność zdań, gęstą metaforykę i aliteracjePowtarzanie tych samych głosek na początku kolejnych wyrazów w celu uzyskania efektu brzmieniowego..

Symbol - obraz niosący głębszą, przenośną treść. Dom Usherów symbolizuje zarówno ród, jak i psychikę Roderika. Pęknięcie w murze odpowiada pęknięciu w jego umyśle.

Leitmotiv (motyw przewodni) - powracający w tekście element wzmacniający główny sens utworu. W Sercu oskarżycielu leitmotivem jest bicie serca. Najpierw funkcjonuje jako objaw chorobliwej czujności narratora, a ostatecznie staje się jego wyrokiem.