Psychologia mordercy: Opowiadania Poego a Zbrodnia i kara Fiodora Dostojewskiego

Punkt wyjścia

Edgar Allan Poe tworzył swoje noweleKrótki utwór epicki o zwartej akcji, jednowątkowej fabule i wyrazistym punkcie kulminacyjnym. w latach 30. i 40. XIX wieku. Fiodor Dostojewski wydał Zbrodnię i karę w roku 1866. Pisarzy dzielił ocean, dwie dekady i odmienne tradycje literackie. Zestawienie bezimiennego narratora Serca oskarżyciela z Rodionem Raskolnikowem ujawnia jednak identyczny schemat psychologiczny. Obsesja poprzedza zbrodnię. W jej trakcie następuje fizyczne załamanie. Finałem jest nieuchronna autodestrukcja. Obaj twórcy niezależnie od siebie zdiagnozowali mechanizmy ludzkiej psychiki, które dopiero wiek później sklasyfikuje psychoanalizaKierunek w psychologii zapoczątkowany przez Zygmunta Freuda, badający wpływ nieświadomości na ludzkie zachowanie..

Podobieństwa

Gorączka przed zbrodnią

Narrator Serca oskarżyciela przez wiele dni śledzi wybraną ofiarę. Zasłuchuje się w bicie jej serca, interpretując je jako dźwięk własnego strachu. Obsesja narasta, logika zanika. Morderca relacjonuje swoje działania z chłodnym dystansem, jakby obserwował własne ciało z zewnątrz. Dostojewski buduje napięcie analogicznie. Raskolnikow tygodniami planuje zabójstwo starej lichwiarki, Alony Iwanowny. Tuż przed czynem traci zdolność racjonalnego osądu. W petersburskim szynku podsłuchuje rozmowę studenta i oficera o bezużyteczności lichwiarki. Traktuje te słowa jako znak. Bohaterowie wpadają w specyficzny trans. Rozum kapituluje, a ciało przejmuje kontrolę.

Fizjologiczne objawy strachu

Poe z dokumentalną precyzją opisywał wpływ przerażenia na ludzki organizm. Narrator Czarnego kota drżącymi rękami zamurowuje ciało żony w piwnicy. Z kolei zabójca z Serca oskarżyciela słyszy bicie martwego serca tak głośno, że podejrzewa o to samo policjantów. To halucynacja. Dostojewski sięga po identyczne narzędzia. Raskolnikow po morderstwie zapada na gorączkę. Majaczy, traci orientację w czasie i przestrzeni. Jego organizm fizycznie odrzuca popełniony czyn. Pisarze traktują fizjologię jako odrębny język. Ciało komunikuje prawdę, której umysł nie potrafi jeszcze zwerbalizować.

Poczucie winy jako siła sprawcza

Zbrodniarze w tekstach Poego przyznają się do winy dobrowolnie. Niszczy ich własny umysł. Detektywi pełnią funkcję statystów. Wystarczy, że poczekają. Narrator Serca oskarżyciela zrywa się z krzesła i wskazuje deski w podłodze:

Tutaj! Tutaj! To bicie jego obrzydliwego serca!

Raskolnikow przez całą powieść zmierza do podobnego finału. Najpierw wyznaje prawdę Soni, potem zgłasza się na policję. Sędzia śledczy, Porfiry Pietrowicz, unika tradycyjnych przesłuchań. Wie, że psychika sama wyprowadzi mordercę z ukrycia. Zewnętrzna presja działa wyłącznie jako katalizator. Prawdziwa siła niszcząca tkwi wewnątrz sprawcy.

Przekonanie o własnej wyjątkowości

Mordercy Poego oraz Raskolnikow zabijają, wierząc we własną wyższość nad prawem. Student z Petersburga tworzy spójną teorię. Dzieli ludzkość na materiał i jednostki wybitne, mające prawo eliminować przeszkody. Bohaterowie amerykańskiego pisarza rzadko formułują tak precyzyjne manifesty, ale działają z identycznym poczuciem wyższości. Depersonalizują swoje ofiary. Starzec z Serca oskarżyciela ginie z powodu swojego bielma. To blade oko, a nie żywy człowiek, staje się celem ataku.

Różnice

Forma narracji: spowiedź kontra śledztwo

Poe stosuje narrację pierwszoosobowąTyp narracji, w której narrator jest jednocześnie uczestnikiem wydarzeń i opowiada o nich z własnej perspektywy (używa zaimka "ja").. Morderca sam relacjonuje przebieg zbrodni. Czytelnik od pierwszej strony zna tożsamość sprawcy. Napięcie opiera się na pytaniu o moment psychicznego załamania. Dostojewski odwraca tę perspektywę. Powieść łączy formę zewnętrznego śledztwa z wewnętrznym rozrachunkiem bohatera. Poe skupia się na ułamku sekundy, w którym pęka ludzka psychika. Akcja jego nowel zamyka się często w kilku godzinach. Zbrodnia i kara to wielomiesięczny proces prowadzący od morderstwa do syberyjskiej katorgi.

Możliwość odkupienia

W świecie Poego brakuje przestrzeni na zbawienie. Zabójca z Czarnego kota ponosi moralną śmierć razem ze swoją ofiarą. Bohater Serca oskarżyciela pogrąża się w obłędzie. Wina prowadzi ich prosto do destrukcji, bez szansy na katharsisZ greckiego "oczyszczenie". W sztuce oznacza wyzwolenie z negatywnych emocji poprzez głębokie przeżycie litości i trwogi.. Raskolnikow początkowo trwa w morderczej pysze. Ostatecznie jednak przyjmuje cierpienie jako drogę do duchowej odnowy. Dostojewski wbudował w strukturę powieści chrześcijańską obietnicę łaski. Poe pozostawał agnostykiem wobec moralnego porządku świata.

Skala psychologiczna

Opowiadania amerykańskiego twórcy przypominają szkice węglem. Są ostre, precyzyjne, ale jednowymiarowe w ujęciu czasu. Morderca wchodzi na scenę, zabija i rozpada się psychicznie. Raskolnikow to postać budowana przez setki stron. Kształtują go filozoficzne spory, koszmary senne i relacja z Sonią Marmieładową. Dostojewski wykorzystał pojemność formy powieściowej do stworzenia pełnego portretu psychologicznego. Poe pracował w formacie wymagającym maksymalnej kondensacji. W efekcie mordercy z nowel to archetypyPierwotny, niezmienny wzorzec postaci, motywu lub postawy, głęboko zakorzeniony w ludzkiej świadomości i kulturze., podczas gdy Raskolnikow to człowiek z krwi i kości.

Co mówi to zestawienie?

Literacka analiza psychiki mordercy wyprzedziła odkrycia Zygmunta Freuda. Poe intuicyjnie opisał mechanizmy obronne: dysocjacjęMechanizm obronny psychiki polegający na odłączeniu się od własnych myśli, uczuć lub wspomnień, często w wyniku traumy., projekcjęPrzypisywanie innym własnych, nieakceptowanych uczuć, poglądów lub motywów działania. i halucynacje. Zrobił to bez naukowego aparatu pojęciowego. Dostojewski pogłębił ten obraz o zaplecze filozoficzne. Zadał pytanie o dalsze losy zbrodniarza. Zestawienie tych tekstów udowadnia, że motyw morderstwa w literaturze wykracza poza tanią sensację. To laboratorium badające granice ludzkiej wolności i odpowiedzialności. Obaj pisarze doszli do identycznego wniosku. Przed winą nie można uciec, ponieważ jej źródło znajduje się w samym sprawcy.

Jak wykorzystać w wypracowaniu?

Poniższe argumenty i sformułowania sprawdzą się jako kontekst komparatystyczny na maturze:

• Podobnie jak Raskolnikow w powieści Dostojewskiego, narrator Serca oskarżyciela nie ulega zewnętrznemu śledztwu. To jego własna psychika wymusza przyznanie się do winy.
• Poe, tworząc kilkanaście lat przed rosyjskim prozaikiem, sformułował analogiczny wniosek o naturze zbrodni. Ciało i umysł mordercy stają się jego najsurowszymi sędziami.
• Zasadnicza różnica między autorami dotyczy kwestii odkupienia. Raskolnikow przez cierpienie dąży do odnowy, podczas gdy bohaterowie nowel Poego bezpowrotnie osuwają się w obłęd.