Oświecenie - nazwa, ramy czasowe, podział epoki

Światło rozumu, czyli skąd wzięła się nazwa epoki

Nazwa epoki wywodzi się z języka niemieckiego, gdzie funkcjonowała jako Aufklärung. We Francji mówiono o wieku filozoficznymOkreślenie podkreślające rolę myślicieli i naukowców w kształtowaniu nowego, świeckiego światopoglądu. (le siècle philosophique) lub wieku świateł (le siècle des lumières). Ten ostatni termin przyjął się również na gruncie polskim.

Światło stanowiło główną metaforęŚrodek stylistyczny oparty na niedosłownym znaczeniu wyrazów; tutaj światło symbolizuje wiedzę rozpraszającą mrok niewiedzy. nowej epoki. Symbolizowało wiedzę, rozsądek i prawo natury. Miało rozproszyć mroki średniowiecznych zabobonów i sarmackich przesądów. Oświecenie to czas absolutnego kultu ludzkiego rozumu. Dążono do ustalenia racjonalnych, naukowych praw kierujących całym światem.

Niemiecki filozof Immanuel KantJeden z najwybitniejszych filozofów oświecenia, twórca teorii poznania i etyki opartej na obowiązku. zdefiniował ten okres niezwykle trafnie. Nazwał go „wyjściem ludzi ze stanu niesamodzielności przez nich samych zawinionego”. Człowiek miał wreszcie zacząć myśleć na własny rachunek, odrzucając ślepe posłuszeństwo wobec autorytetów.

Polscy twórcy doskonale rozumieli ten cel. Czasopismo „Monitor” w 1766 roku pisało wprost o konieczności wykorzeniania „obmierzłych reszt dawnych dzikości”. Tomasz Kajetan Węgierski w wierszu Do Bielińskiego. Myśl moja brutalnie oceniał ówczesną szlachtę:

Bitnych SarmatówIdeologia polskiej szlachty oparta na micie o pochodzeniu od starożytnego plemienia Sarmatów, w XVIII wieku synonim zacofania. ze wszech miar nieszczęśliwe plemię [...]
Nie sądźcie, że jesteście bliscy oświecenia:
Ledwie się z barbarzyństwa dobywacie cienia.

Początkowo termin „oświecenie” konkurował z innymi nazwami. Mówiono o epoce racjonalizmu, klasycyzmie czy czasach stanisławowskich. Z biegiem lat pojęcie to wchłonęło pozostałe, stając się określeniem całej formacji kulturowej. Franciszek Salezy Jezierski w swojej encyklopedii Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane z 1791 roku tłumaczył, że prawda ma działać na ludzki rozum dokładnie tak, jak ogień rozświetlający ciemności.

Europejskie korzenie i polska specyfika

Nowa epoka wyrosła na gruzach feudalizmuUstrój społeczno-gospodarczy oparty na własności ziemi i poddaństwie chłopów, dominujący w średniowieczu i baroku.. Kryzys starych struktur społecznych wymusił poszukiwanie nowych rozwiązań. Pierwsze iskry pojawiły się w Anglii pod koniec XVII wieku. Bezkrwawa rewolucja z 1688 roku dopuściła do władzy mieszczaństwo. Rok później John LockeAngielski filozof, twórca empiryzmu i teoretyk rządów demokratycznych, postulujący tolerancję religijną. wydał List o tolerancji, który stał się fundamentem nowego światopoglądu.

We Francji za umowny początek epoki uznaje się rok 1715, czyli śmierć Ludwika XIV. Szczytowy rozwój przypada na połowę stulecia, gdy tworzyli WolterFrancuski pisarz i filozof, bezlitosny krytyk fanatyzmu religijnego, nietolerancji i nadużyć władzy., Denis Diderot i Jan Jakub Rousseau. Francuscy myśliciele żyli w państwie rządzonym przez absolutnych monarchów. Ich idee były traktowane jako wywrotowe, co ostatecznie doprowadziło do wybuchu rewolucji francuskiej w 1789 roku.

Polska wersja oświecenia drastycznie różniła się od zachodniej. Zaczęła się z opóźnieniem, bo dopiero w latach 40. XVIII wieku. Co ważniejsze, Polacy nie musieli walczyć z monarchią absolutnąForma rządów, w której cała władza spoczywa w rękach jednego władcy, niepodlegającego żadnej kontroli społecznej.. Problemem Rzeczypospolitej była szlachecka anarchia, liberum veto i całkowity paraliż państwa.

Podczas gdy Europa dążyła do osłabienia władzy królewskiej na rzecz obywateli, polscy reformatorzy chcieli ją wzmocnić. Głównym celem stała się naprawa ustroju i ratowanie suwerenności. Prekursorami tych zmian byli Stanisław Konarski, król Stanisław Leszczyński oraz bracia Załuscy, działający jeszcze w epoce saskiej.

Prawdziwy rozkwit nastąpił za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wokół króla i familii Czartoryskich skupiła się elita intelektualna. Ogromną rolę odegrał królewski mecenatOpieka wpływowych i bogatych osób nad sztuką, literaturą i nauką, połączona ze wsparciem finansowym artystów., który napędzał rozwój sztuki, nauki i publicystyki politycznej.

Trzy fazy polskiego oświecenia

Przejście od sarmatyzmu do nowoczesnego państwa było procesem długim i bolesnym. Historycy literatury dzielą polskie oświecenie na trzy główne fazy, ściśle powiązane z sytuacją polityczną kraju.

• 1740-1764
  Faza wczesna (przedstanisławowska)

  Czas pierwszych prób reform szkolnictwa i państwa, współistniejący z wciąż dominującą kulturą sarmacką i schyłkowym barokiem.

• 1764-1795
  Faza dojrzała (stanisławowska)

  Złoty wiek polskiego oświecenia. Powstaje czasopismo „Monitor”, Szkoła Rycerska, obraduje Sejm WielkiSejm Czteroletni (1788-1792), który uchwalił Konstytucję 3 maja i próbował uratować niepodległość Polski. i zostaje uchwalona Konstytucja 3 maja. Okres ten kończy się wraz z III rozbiorem Polski.

• 1795-1822
  Faza schyłkowa (porozbiorowa)

  Czas po utracie niepodległości. Oświeceniowy racjonalizm powoli ustępuje miejsca nowej wrażliwości. Umowny koniec epoki wyznacza wydanie Ballad i romansów Adama Mickiewicza w 1822 roku.

Ostatnie lata epoki to czas, gdy do głosu zaczęło dochodzić młode pokolenie zafascynowane romantyzmemNastępująca po oświeceniu epoka literacka, stawiająca na uczucie, intuicję, ludowość i bunt przeciwko chłodnemu racjonalizmowi.. Definitywny kres formacji oświeceniowej na ziemiach polskich przyniósł wybuch powstania listopadowego, który ostatecznie pogrzebał wiarę w pokojową, racjonalną naprawę świata.