Czasopiśmiennictwo oświecenia
Polska prasa epoki oświecenia przeszła drogę od skromnych przedruków z zagranicy do potężnego narzędzia kształtowania opinii publicznej. Na łamach czasopism takich jak „Monitor” czy „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” toczyła się walka z sarmackimi uprzedzeniami oraz promocja nowego modelu obywatela. Publicystyka tego okresu wprowadziła do rodzimej literatury nowoczesne gatunki, na zawsze zmieniając język debaty politycznej i kulturalnej.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Od skromnych początków do pism uczonych
Tradycje polskiej prasy sięgają 1661 roku, kiedy to ukazał się „Merkuriusz Polski” – jedna z pierwszych gazet periodycznych na świecie. Po jej szybkim upadku rynek wydawniczy zamarł na kilkadziesiąt lat. Dopiero na początku XVIII wieku Jan Dawid Cenkier założył w Prusach „Pocztę Królewiecką” (1718–1729). Prawdziwy rozwój prasy w Rzeczypospolitej stał się możliwy dzięki działalności zakonów. PijarzyKatolicki zakon zajmujący się nauczaniem i wychowaniem młodzieży, odgrywający kluczową rolę w reformie szkolnictwa w Polsce. uzyskali królewski przywilej na wydawanie warszawskich „Nowin Polskich”. W 1729 roku gazeta przeszła w ręce jezuitówZakon katolicki o ogromnych wpływach politycznych i edukacyjnych, rozwiązany przez papieża w 1773 roku., którzy zmienili jej tytuł na „Kurier Polski”. Pismo to opierało się głównie na tłumaczeniach z prasy zagranicznej, a wiadomości krajowe traktowano po macoszemu.
Przełomem okazały się tak zwane czasopisma „uczone”, wzorowane na paryskim „Journal des Savants” i lipskim „Acta Eruditorum”. Ich rozwój w Polsce to zasługa Wawrzyńca Mitzlera de Kolofa, który w 1749 roku przeniósł się z Lipska do Warszawy. Wydawał on dwumiesięcznik „Warschauer Bibliothek” oraz kwartalnik „Acta Litteraria”, promując polską literaturę na zachodzie Europy. W 1758 roku Mitzler de Kolof uruchomił polskojęzyczny miesięcznik o imponującym tytule: „Nowe Wiadomości Ekonomiczne i Uczone, albo Magazyn Wszystkich Nauk do Szczęśliwego Życia Ludzkiego Potrzebnych”. Obok tekstów rolniczych, medycznych i handlowych, pismo propagowało wartości moralizatorskie.
- 1661Merkuriusz Polski
Wydanie pierwszej polskiej gazety periodycznej.
- 1729Kurier Polski
Przejęcie prasy przez jezuitów i początek regularnego informowania o świecie.
- 1765Monitor
Inauguracja najważniejszego pisma społeczno-politycznego polskiego oświecenia.
- 1770Zabawy Przyjemne i Pożyteczne
Powstanie pierwszego polskiego czasopisma stricte literackiego.
„Monitor” – machina wielkiej reformy
Najważniejszym tytułem polskiego oświecenia był „Monitor”, ukazujący się od 21 marca 1765 roku do końca 1785 roku. Było to pierwsze pismo dysponujące stałym zespołem redakcyjnym i ściśle określonym programem polityczno-kulturalnym. Głównym organizatorem gazety był Ignacy Krasicki, a w skład redakcji wchodzili między innymi Franciszek Bohomolec, Adam Kazimierz Czartoryski, Stanisław Konarski i Józef Epifani Minasowicz. Czasopismo stanowiło nieoficjalną tubę propagandową obozu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.
„Monitor” był wzorowany na brytyjskim „Spectatorze” (ang. widz, obserwator). Ten typ prasy nazywano czasopismami moralnymi. Zamiast suchych informacji politycznych, publikowano w nich eseje i felietony, które w lekkiej formie uczyły, bawiły i piętnowały wady społeczne. Z czasem na łamach „Monitora” zaczęły wręcz dominować bezpośrednie przekłady z angielskiego pierwowzoru.
Lata 1765–1767 przeszły do historii jako heroiczny okres „Monitora”. Redakcja z całą mocą uderzyła w sarmatyzmIdeologia i styl życia polskiej szlachty, w XVIII wieku kojarzona z zacofaniem, pijaństwem, megalomanią i niechęcią do reform.. Publicyści walczyli o nowy wzór osobowy oświeconego obywatela. Brali w obronę chłopów i mieszczan, postulowali świecką edukację oraz tolerancję wyznaniowąPostulat równouprawnienia innowierców i zaprzestania prześladowań na tle religijnym, kluczowy dla myśli oświeceniowej.. Na łamach pisma popularyzowano filozofię Johna Locke'a, Woltera i Jeana-Jacques'a Rousseau.
Czasopismo Krasickiego zrewolucjonizowało język polskiej debaty. Odrzucono kwieciste, barokowe alegorie i makaronizmy. Zastąpił je język konkretny, rzeczowy i racjonalnyKierunek filozoficzny uznający rozum za jedyne pewne źródło poznania, odrzucający uprzedzenia i zabobony.. Autorzy wprowadzili do polskiej literatury zupełnie nowe, krótkie formy wypowiedzi.
Swobodny szkic publicystyczny, łączący elementy literackie z filozoficznymi. Pozwalał autorom „Monitora” na luźne rozważania o moralności i społeczeństwie.
Krótki, cykliczny tekst o lekkiej formie, często satyryczny. Służył do błyskotliwego komentowania bieżących wydarzeń i wyśmiewania wad szlachty.
Krótki utwór narracyjny, w którym fabuła jest jedynie pretekstem do zilustrowania konkretnej tezy moralnej lub filozoficznej.
„Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” – literacki salon stolicy
Drugim filarem oświeceniowej prasy były „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”, wydawane w latach 1770–1777. Pismo pełniło funkcję nieoficjalnego organu obiadów czwartkowychRegularne spotkania intelektualistów, pisarzy i artystów organizowane przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego na Zamku Królewskim lub w Łazienkach.. Ukazało się szesnaście tomów, które stanowiły przegląd twórczości poetyckiej środowiska skupionego wokół dworu. Pierwszym redaktorem był Jan Albertrandi, a od 1771 roku stery przejął Adam Naruszewicz.
W przeciwieństwie do radykalnego „Monitora”, twórcy „Zabaw” szukali kompromisu. Otwarcie przyznawali się do chęci kontynuowania najlepszych tradycji staropolskich, zwłaszcza z epoki renesansu. Pismo kształtowało gusta estetyczne w duchu klasycyzmuPrąd literacki nawiązujący do antyku, ceniący harmonię, jasność przekazu, proporcje i rygorystyczne przestrzeganie reguł gatunkowych., hołdując dorobkowi starożytnych mistrzów oraz literackiej tradycji francuskiej. To właśnie tutaj najwybitniejsi poeci czasów stanisławowskich publikowali swoje oryginalne wiersze i tłumaczenia, wprowadzając do polskiej świadomości bogaty repertuar nowych form poetyckich.
Rozkwit rynku prasowego
Druga połowa XVIII wieku przyniosła lawinowy wzrost liczby wydawanych tytułów. Monopol na prasę informacyjną w stolicy posiadał jezuita Stefan Łuskina, który w 1774 roku założył „Gazetę Warszawską”. Z kolei poza centrum, na Litwie, w latach 1760–1764 ukazywał się „Kurier Litewski” redagowany przez Franciszka Paprockiego. Prasa przestała być jedynie ciekawostką dla elit, stając się realną siłą napędową zmian społecznych, która przygotowała grunt pod reformy Sejmu Wielkiego.