Tło historyczne oświecenia w Polsce
Epoka oświecenia w Polsce to dramatyczny wyścig między próbami ratowania upadającego państwa a agresją sąsiednich mocarstw. Reformy polityczne, na czele z Konstytucją 3 maja, zderzyły się z oporem konserwatywnej szlachty i zbrojnymi interwencjami Rosji oraz Prus. Mimo ostatecznego wymazania Rzeczypospolitej z mapy w 1795 roku, dorobek intelektualny tego okresu ukształtował nowoczesną świadomość narodową Polaków.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Trudne początki i pierwszy rozbiór
Początki oświecenia w Polsce przypadają na głęboki kryzys państwowości po czasach saskich. Ośrodek skupiony wokół króla Stanisława Augusta Poniatowskiego rozpoczął ambitny program naprawy kraju. Działania te szybko napotkały zbrojny opór. W 1768 roku szlachta zawiązała konfederację barskąZbrojny związek szlachty skierowany przeciwko królowi i ingerencji Rosji, często nazywany pierwszym polskim powstaniem narodowym.. Z jednej strony był to zryw patriotyczny przeciwko rosyjskiej dominacji, z drugiej - bunt konserwatystów broniących dawnych przywilejów i blokujących reformy.
Czteroletnie walki konfederatów z wojskami carskimi zakończyły się klęską. Dało to pretekst do przeprowadzenia pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku. Utrata części terytorium stała się wstrząsem, który zmobilizował obóz patriotyczny do dalszej, jeszcze intensywniejszej pracy nad naprawą państwa.
Sejm Wielki i Konstytucja 3 maja
W 1788 roku rozpoczął obrady Sejm Czteroletni, zwany Wielkim. Jego najważniejszym osiągnięciem było uchwalenie Konstytucji 3 maja w 1791 roku. Nowoczesna ustawa zasadnicza znosiła paraliżujące państwo liberum vetoZasada ustrojowa pozwalająca jednemu posłowi na zerwanie sejmu i unieważnienie wszystkich podjętych na nim uchwał., wprowadzała dziedziczność tronu, nadawała prawa mieszczanom i brała chłopów pod opiekę prawa. Marszałkowie sejmowi ogłosili wówczas z entuzjazmem:
Upadły pęta niewoli i nierządu.
-
1772I rozbiór Polski
Rosja, Prusy i Austria odbierają Rzeczypospolitej część terytoriów.
👍 Polub nasz profil na Facebooku — powtórki z lektur, motywy literackie i pytania maturalne w jednym miejscu.
Uchwalenie pierwszej w Europie nowoczesnej ustawy zasadniczej.
Zdrada magnatów i wezwanie na pomoc wojsk rosyjskich.
Kolejny podział terytorium między Rosję i Prusy.
Zbrojny zryw w obronie resztek niepodległości.
Ostateczny upadek państwa i abdykacja króla.
Zdrada, powstanie i ostateczny upadek
Sukces reformatorów wywołał natychmiastową reakcję Rosji. W 1792 roku opozycyjni magnaci ogłosili w TargowicySymbol zdrady narodowej; konfederacja zawiązana w porozumieniu z carycą Katarzyną II w celu obalenia Konstytucji 3 maja. akt konfederacji (w rzeczywistości przygotowany w Petersburgu). Wezwali oni na pomoc wojska rosyjskie pod pretekstem obrony wolności szlacheckiej przed rzekomą rewolucją. Wkroczenie armii carskiej doprowadziło do drugiego rozbioru Polski w 1793 roku.
Rok później wybuchło powstanie kościuszkowskie - desperacka próba zbrojnej obrony kraju. Mimo początkowych sukcesów, klęska powstańców pod Maciejowicami przesądziła o losach państwa. W 1795 roku Rosja, Prusy i Austria dokonały trzeciego rozbioru. Stanisław August Poniatowski podpisał akt abdykacji w Grodnie, a Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy.
Oświecenie w Polsce miało zupełnie inny charakter niż we Francji czy Anglii. Zamiast skupiać się na abstrakcyjnych rozważaniach filozoficznych, polscy twórcy (tacy jak Ignacy Krasicki czy Hugo Kołłątaj) podporządkowali literaturę ratowaniu ojczyzny. Ich głównym celem była edukacja społeczeństwa i walka z sarmackimi wadami.
Zwycięstwo intelektualne w obliczu klęski politycznej
Polska upadła, ale stało się to w momencie jej głębokiej wewnętrznej odnowy. Rozbiory zniszczyły struktury państwowe, jednak nie przekreśliły dorobku pisarzy, publicystów i reformatorów. To właśnie wypracowana w dobie oświecenia nowoczesna świadomość narodowa oraz silne poczucie przynależności do europejskiej kultury pozwoliły Polakom przetrwać 123 lata zaborów.