Szkolnictwo doby oświecenia
Reforma szkolnictwa w polskim oświeceniu całkowicie zmieniła model kształcenia młodzieży, odchodząc od przestarzałych metod na rzecz wychowania świadomych obywateli. Kluczowe zmiany zapoczątkował Stanisław Konarski, a proces ten zwieńczyło powołanie pierwszej w Europie świeckiej władzy oświatowej. Nowoczesne programy nauczania kładły nacisk na język polski, nauki ścisłe oraz postawy patriotyczne.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Przełom pijarski: Collegium Nobilium
Przez lata monopol na edukację w Rzeczypospolitej dzierżyli jezuici. Ich model nauczania z czasem stał się przestarzały i opierał się głównie na pamięciowym opanowywaniu łaciny. Zmianę zainicjował Stanisław Konarski, należący do zakonu pijarówZakon katolicki zajmujący się bezpłatnym nauczaniem dzieci i młodzieży, rywalizujący w Polsce z jezuitami o wpływy w edukacji.. W 1740 roku założył on w Warszawie Collegium Nobilium.
Była to elitarna szkoła przeznaczona dla młodzieży szlacheckiej. Konarski radykalnie przebudował program nauczania. Ograniczył rolę łaciny, wprowadzając w jej miejsce język polski oraz języki nowożytne. Uczniowie zgłębiali przedmioty przyrodnicze i ścisłe. Metoda nauczania odeszła od bezmyślnego wkuwania regułek na rzecz logicznego myślenia i łączenia teorii z praktyką. Zakład miał kształcić przyszłe elity państwowe, dlatego ogromny nacisk kładziono na formowanie postaw obywatelskich.
- 1740Collegium Nobilium
Stanisław Konarski zakłada nowoczesną szkołę dla szlachty.
- 1765Szkoła Rycerska
Powstaje państwowa uczelnia kształcąca kadry wojskowe i urzędnicze.
- 1773Powołanie KEN
Sejm powołuje pierwsze w Europie ministerstwo oświaty.
- 1775Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych
Rozpoczyna się masowe wydawanie nowoczesnych podręczników.
Szkoła Rycerska i wychowanie patriotyczne
Kolejnym krokiem w modernizacji państwa było powołanie w 1765 roku Szkoły Rycerskiej. Inicjatorem przedsięwzięcia był król Stanisław August Poniatowski, a stanowisko komendanta objął książę Adam Kazimierz Czartoryski. Placówka, znana również jako Korpus Kadetów, czerpała z wzorców wypracowanych przez Collegium Nobilium.
Szkoła Rycerska przeszła do historii jako pierwsza w Rzeczypospolitej uczelnia świecka. Jej celem nie było wyłącznie przygotowanie do służby wojskowej. Kadeci zdobywali wszechstronną wiedzę ogólną, a wychowawcy dbali o ich moralność i patriotyzm.
Hymnem Szkoły Rycerskiej był wiersz Ignacego Krasickiego Święta miłości kochanej ojczyzny. Utwór ten stał się nieoficjalnym hymnem państwowym, a mury samej szkoły opuścili później wybitni dowódcy, tacy jak Tadeusz Kościuszko czy Józef Sowiński.
Komisja Edukacji Narodowej
Prawdziwa rewolucja nadeszła w 1773 roku wraz z utworzeniem Komisji Edukacji Narodowej (KEN). Bezpośrednim impulsem do jej powołania była kasata zakonu jezuitówRozwiązanie zakonu przez papieża Klemensa XIV. W Polsce oznaczało to nagłe zamknięcie większości szkół średnich, które dotąd prowadzili zakonnicy.. Król i reformatorzy postanowili przejąć ogromny majątek pojezuicki i przeznaczyć go na stworzenie publicznego, państwowego systemu edukacji.
KEN przejęła nadzór nad szkolnictwem wszystkich szczebli – od szkół parafialnych po uniwersytety. Gruntownej reformie poddano Akademię Krakowską oraz Akademię Wileńską. Zmieniono siatkę godzin: drastycznie obcięto czas poświęcany na łacinę, faworyzując język polski. Do sal lekcyjnych wprowadzono historię, prawo, fizykę, geometrię i nauki o przyrodzie. Wiedza miała być użyteczna, a absolwent – gotowy do pracy na rzecz nowoczesnego państwa.
Nowe podręczniki dla nowych szkół
Sama zmiana programów nie wystarczyłaby bez odpowiednich materiałów dydaktycznych. Aby wypełnić tę lukę, KEN powołała w 1775 roku Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych. Pracami tej instytucji kierował Grzegorz Piramowicz.
Towarzystwo wykonało tytaniczną pracę, opracowując i wydając dwadzieścia dziewięć nowoczesnych podręczników do różnych dziedzin nauki. Wszystkie napisano wyłącznie w języku polskim, co ostatecznie złamało monopol łaciny w edukacji. Książki te prezentowały tak wysoki poziom merytoryczny, że polska młodzież uczyła się z nich jeszcze długo po utracie niepodległości.