Geneza Ślubu Witolda Gombrowicza
Dramat Witolda Gombrowicza powstał w 1946 roku podczas przymusowej emigracji pisarza w Argentynie. Utwór stanowi oniryczną reakcję na wojenną destrukcję Europy oraz rozpad dotychczasowych form społecznych. Pierwsze polskie wydanie ukazało się w 1953 roku w Paryżu, a światowa prapremiera odbyła się ponad dekadę później w języku francuskim.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Argentyńska pułapka
Gombrowicz wypłynął z Gdyni w sierpniu 1939 roku na pokładzie statku „Chrobry”Polski statek pasażerski, którego dziewiczy rejs do Ameryki Południowej zbiegł się z wybuchem II wojny światowej.. Miał to być krótki, inauguracyjny rejs do Buenos Aires. Wybuch wojny zamienił turystyczną wycieczkę w przymusową emigracjęOpuszczenie ojczyzny z przyczyn politycznych lub ekonomicznych; dla Gombrowicza oznaczała utratę polskiego środowiska literackiego.. Pisarz utknął w Argentynie na blisko ćwierć wieku.
Żył tam w skrajnej biedzie, imając się dorywczych prac. Centrum jego życia towarzyskiego stanowiła kawiarnia Rex. Właśnie w takich warunkach, w 1946 roku, powstawał tekst dramatu. Gombrowicz pisał go z pełną świadomością, że przedwojenna Polska bezpowrotnie przestała istnieć.
Wojna widziana z dystansu
Pisarz nie walczył na froncie, nie trafił do obozu i nie przeżył Powstania Warszawskiego. Katastrofę Europy śledził z bezpiecznej odległości, czytając prasę i korespondencję. Ten dystans ukształtował specyficzny klimat utworu. Zamiast krwawego reportażu z pola bitwy, autor stworzył wizję rozpadu struktur, na których opierała się zachodnia cywilizacja.
Główny bohater, Henryk, wraca we śnie do rodzinnego domu. Miejsce to jest jednak zdegradowane. Rodzice zamieniają się w króla i królową, a dawna służąca Mania zajmuje pozycję narzeczonej. Rzeczywistość przypomina zepsutą maszynę teatralną.
Dla Gombrowicza forma to sposób, w jaki ludzie zachowują się wobec siebie, narzucając sobie nawzajem role, maski i schematy. W sytuacji wojennego chaosu stare formy (np. rodzina, monarchia, religia) tracą rację bytu, a bohaterowie dramatu próbują sztucznie stworzyć nowe.
Szekspir, sen i egzystencjalizm
Konwencja onirycznaSposób przedstawiania rzeczywistości na wzór marzenia sennego, charakteryzujący się brakiem logiki i płynnością zdarzeń. wynikała bezpośrednio z wcześniejszych poszukiwań literackich autora. Już w wydanej w 1937 roku Ferdydurke działał mechanizm upupieniaGombrowiczowskie pojęcie oznaczające wtłaczanie człowieka w rolę kogoś niedojrzałego, naiwnego i podległego.. Nowy dramat przenosi ten problem na scenę teatralną, wykorzystując logikę snu – płynną i odporną na racjonalne tłumaczenia.
Główną literacką inspiracją był Hamlet Williama Szekspira. Gombrowicz otwarcie prowadzi dialog z tym dziełem. Henryk to swoisty anty-Hamlet. Wraca do zrujnowanego dworu, ale w przeciwieństwie do duńskiego księcia nie ma żadnej moralnej misji do spełnienia.
W warstwie filozoficznej tekst mocno czerpie z egzystencjalizmuNurt filozoficzny zakładający, że człowiek jest wolny, sam tworzy swój los i ponosi za niego pełną odpowiedzialność.. Autor przetworzył myśl Jeana-Paula Sartre’a o tym, że człowieka kształtują spojrzenia i oczekiwania innych ludzi.
Trudna droga na scenę
Gotowy rękopis musiał czekać na publikację aż siedem lat. Ukazał się drukiem w 1953 roku w Paryżu. Wydał go Instytut LiterackiPolskie wydawnictwo emigracyjne założone przez Jerzego Giedroycia, wydawca słynnego miesięcznika „Kultura”.. Przez dziesięciolecia czytelnicy w komunistycznej Polsce mogli poznać ten tekst wyłącznie dzięki przemycanym egzemplarzom lub publikacjom w drugim obieguNielegalny ruch wydawniczy w PRL, omijający państwową cenzurę i publikujący zakazane książki..
Prapremiera sceniczna odbyła się w Paryżu na początku 1964 roku. Spektakl wyreżyserował Jorge Lavelli. Sztuka napisana po polsku w Ameryce Południowej zadebiutowała przed publicznością w języku francuskim. Gombrowicz wrócił do Europy rok wcześniej, w 1963 roku, jako uznany na Zachodzie twórca.
Uniwersalne przesłanie
Pisarz stworzył swoje dzieło jako człowiek pozbawiony ojczyzny i językowego zaplecza. Nie napisał jednak klasycznego pamiętnika z emigracji. Powstał uniwersalny traktat o ludzkiej naturze.
Argentyńska izolacja i paryska premiera potwierdzają główną tezę utworu. Człowiek nigdy nie jest absolutnym panem własnego losu, a jego kształt zawsze zależy od otoczenia i historii.