Średniowiecze - nazwa, ramy czasowe, podział epoki
Średniowiecze to najdłuższa epoka w historii kultury europejskiej, trwająca od upadku cesarstwa zachodniorzymskiego aż po wielkie odkrycia geograficzne. Jej nazwa została nadana z pogardą przez twórców renesansu, którzy uznali ten tysiącletni okres za czas przejściowy i bezwartościowy. Wewnętrzny podział epoki obejmuje fazę wczesną, dojrzałą oraz schyłkową, zwaną potocznie jesienią średniowiecza.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Skąd wzięła się nazwa epoki?
Pojęcie średniowiecza nie powstało w czasie jego trwania. Ludzie żyjący w XII czy XIV wieku nie mieli pojęcia, że funkcjonują w „wiekach średnich”. Termin ten wymyślili myśliciele na przełomie XV i XVI wieku. Użyli łacińskich określeń medium aevumZ łaciny: wiek średni, epoka pośrednia oddzielająca antyk od renesansu. oraz media aetas. W dosłownym tłumaczeniu oznacza to po prostu wieki średnie.
Twórcami pojęcia „średniowiecze” byli włoscy humaniściPrąd umysłowy renesansu stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego rozum i klasyczne dziedzictwo antyku., m.in. Leonardo Bruni i Flavio Biondo. To oni jako pierwsi zaczęli dzielić historię na trzy etapy: starożytność, wieki średnie i czasy nowożytne. Ten podział na zawsze ukształtował europejską periodyzację dziejów.
Dla ludzi renesansu był to wyłącznie czas przejściowy. Uważali, że historia dzieli się na wielką, jasną starożytność oraz ich własną epokę, która tę starożytność odradza. Tysiąc lat pomiędzy tymi okresami potraktowali jako cywilizacyjną wyrwę. Uznali, że epoka ta nie wniosła niczego wartościowego. Nie zasługiwała w ich oczach nawet na własną, unikalną nazwę.
Czarna legenda, czyli długa noc średniowiecza
Renesansowi twórcy celowo budowali negatywny wizerunek swoich poprzedników. Średniowiecze przeciwstawiano klasycznej harmonii antyku. Na takim tle miało wypadać prymitywnie i barbarzyńsko. Właśnie wtedy ukuto termin „długa noc średniowiecza”. W powszechnym odczuciu epoka ta kojarzyła się wyłącznie z kryzysem, intelektualnym zastojem i zacofaniem.
Krzywdzący stereotyp mrocznych wieków przetrwał stulecia. Do dziś w języku potocznym funkcjonuje powiedzenie „nie żyjemy w średniowieczu” lub określenie „średniowieczne metody”. Mają one wskazywać na ciemnotę i brutalność. Z punktu widzenia współczesnej nauki to pogląd całkowicie błędny.
Współczesna historia zrehabilitowała wieki średnie. To w tym rzekomo mrocznym czasie powstały pierwsze europejskie uniwersytety, monumentalna architektura i fundamenty nowożytnych państw. Zamiast intelektualnego zastoju, epoka wykształciła bogatą kulturę, która ukształtowała tożsamość Europy.
Średniowiecze stworzyło własne formy literackie. Epos rycerskiGatunek epiki ukazujący czyny wybitnych wojowników na tle przełomowych wydarzeń historycznych. (np. francuska „Pieśń o Rolandzie”) kształtował ideał wojownika, a hagiografiaDział piśmiennictwa obejmujący żywoty świętych i legendy o ich cudach. (np. „Legenda o św. Aleksym”) promowała wzorce ascetyczne. W Polsce epoka ta dała początek literaturze narodowej, czego dowodem jest „Bogurodzica”.
Ramy czasowe – co ogranicza wieki średnie?
Skoro średniowiecze jest epoką „pomiędzy”, musi mieć wyraźne granice. Historycy przyjmują konkretne wydarzenia jako punkty zwrotne. Przejście od jednej epoki do drugiej dokonywało się jednak na przestrzeni wielu lat. Przyjęte daty graniczne są wartościami umownymi.
Zakończenie starożytności przypada na V wiek. Niektórzy badacze szukają początków nowej mentalności już wcześniej. Wskazują na 313 rok, kiedy wydano edykt mediolańskiDokument cesarza Konstantyna zrównujący chrześcijan w prawach z poganami i wprowadzający swobodę wyznania.. To chrześcijaństwo zaczęło powoli zmieniać świadomość ludzi antyku. Oficjalne ramy wyznaczają jednak konkretne upadki wielkich imperiów.
- 476 r.Upadek cesarstwa zachodniorzymskiego
Wydarzenie to symbolicznie kończy starożytność i otwiera epokę średniowiecza w Europie.
- 966 r.Chrzest Polski
Początek średniowiecza na ziemiach polskich. Włączenie państwa Mieszka I w krąg kultury łacińskiej.
- 1453 r.Upadek Konstantynopola
Zdobycie miasta przez Turków. Jedna z trzech dat uznawanych za koniec epoki w Europie.
Za koniec średniowiecza w Europie przyjmuje się najczęściej trzy równorzędne daty. Oprócz upadku Konstantynopola jest to wynalezienie druku przez Jana Gutenberga (ok. 1450 r.) oraz dotarcie Krzysztofa Kolumba do Ameryki (1492 r.).
Wewnętrzny podział epoki
Tysiąc lat historii to zbyt długi czas, by traktować go jako jednolity blok. Historycy dzielą średniowiecze na trzy główne fazy rozwojowe.
Wczesne średniowiecze (V–X w.)
Okres pograniczny i czas wielkich wędrówek ludów. W sztuce łączono tradycje rzymskie z kulturą plemion germańskich oraz wpływami wschodniego Bizancjum. Główną rolę odgrywało piśmiennictwo łacińskie. Kształtowały się idee i motywy wykorzystywane w późniejszych stuleciach.
Dojrzałe średniowiecze (XI–XIII w.)
Czas stabilizacji i rozkwitu. W architekturze dominuje styl romańskiStyl w architekturze charakteryzujący się masywnymi murami, małymi oknami i sklepieniami kolebkowymi. Budowle pełniły często funkcje obronne.. Obok wszechobecnej łaciny zaczyna się kształtować twórczość w językach narodowych. Powstają pierwsze uniwersytety i wielkie eposy rycerskie.
Schyłkowe średniowiecze (XIV–XV w.)
Okres nazywany często jesienią średniowieczaPoetyckie określenie schyłku epoki, charakteryzującego się wyrafinowaniem formy, mistycyzmem i rosnącym niepokojem o przemijaniu.. W sztuce króluje strzelisty styl gotyckiStyl architektoniczny wyróżniający się strzelistością, sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, ostrymi łukami i wielkimi witrażami.. W literaturze i filozofii pojawiają się pierwsze zwiastuny kolejnej epoki – renesansu. W Polsce to czas rozkwitu gospodarczego, powstania Akademii Krakowskiej i pierwszych przekładów Pisma Świętego.