Zabytki języka polskiego
Najstarsze zabytki języka polskiego to dokumenty łacińskie, w których początkowo pojawiały się jedynie pojedyncze rodzime nazwy własne. Przełomem okazało się zapisanie w trzynastym wieku pierwszego pełnego zdania w języku polskim, co otworzyło drogę do tworzenia dłuższych form literackich. Z czasem zaczęły powstawać kunsztowne kazania, psałterze i tłumaczenia biblijne, świadczące o rosnącej randze polszczyzny.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Od pojedynczych słów do pierwszego zdania
Początki polskiego piśmiennictwa są nierozerwalnie związane z tekstami łacińskimi. Rodzime słowa przenikały do nich powoli, najpierw jako nazwy plemion, później miejscowości i imiona, aż w końcu przybrały formę pełnej wypowiedzi.
- ok. 845Geograf Bawarski
Księga spisana w Ratyzbonie dla Ludwika Niemca. Zawiera informacje o plemionach słowiańskich i pierwszy zapis polskiej nazwy – Wiślanie.
- 990Dagome iudex
Dokument, w którym Mieszko I oddaje swoje państwo pod opiekę papieża. Przynosi liczne nazwy polskich miejscowości.
- ok. 1000–1015Kronika Thietmara
Niemiecka kronika opisująca walki polsko-niemieckie. Utrwala kilka polskich słów, w tym przydomek króla Bolesława Chrobrego.
- 1136Bulla gnieźnieńska
BullaUroczysty dokument papieski lub cesarski, opatrzony ołowianą pieczęcią. papieża Innocentego II, zwana Złotą bullą języka polskiego. Zawiera aż 410 polskich wyrazów – nazwy osad i imiona chłopów z dóbr arcybiskupa gnieźnieńskiego.
- 1270Księga henrykowska
Kronika klasztoru cystersówZakon katolicki odgrywający ogromną rolę w rozwoju rolnictwa i piśmiennictwa w średniowiecznej Polsce. pod Wrocławiem. Zawiera pierwsze zapisane polskie zdanie.
Wydanie Bulli gnieźnieńskiej w 1136 roku wyznacza w historii polskiej kultury granicę między epoką przedpiśmienną a piśmienną. Wcześniej język polski istniał wyłącznie w formie mówionej.
Autor Księgi henrykowskiej przytacza historię chłopa Boguchwała. Widząc swoją żonę zmęczoną mieleniem ziarna w żarnach, mężczyzna wypowiedział słowa, które przeszły do historii:
Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj (w oryginalnym zapisie: day, ut ia pobrusa, a ti poziwai).
Oznacza to dosłownie: Daj, niech ja pomielę (pohałasuję), a ty odpoczywaj. Od owego „bruszenia” sąsiedzi nazwali chłopa Bogwał Brukał, a założoną przez niego wieś – Brukalicami.
Rozwój prozy artystycznej i przekłady
W XIV i XV wieku polszczyzna zaczęła służyć do tworzenia pełnoprawnych dzieł literackich, głównie o charakterze religijnym. Tłumaczono psalmy, fragmenty Biblii i układano kunsztowne kazania.
Najstarszy zabytek polskiej prozy artystycznej. Pocięty na paski rękopis odnalazł w XIX wieku Aleksander Brückner w oprawie innej księgi. To kazania akademickie, skierowane do intelektualistów, pełne alegoriiMotyw w dziele sztuki, który poza znaczeniem dosłownym ma ukryty, jednoznaczny sens przenośny. i paralelizmówPowtarzanie podobnych konstrukcji składniowych w sąsiadujących zdaniach, nadające tekstowi rytm..
Trójjęzyczny zbiór psalmów (łacina, polski, niemiecki). Prawdopodobnie sporządzony dla królowej Jadwigi z rodu AndegawenówDynastia królewska, z której wywodziła się królowa Jadwiga.. Przechowywany w austriackim opactwie Sankt Florian.
Zbiór 103 tekstów łacińskich i 10 polskich. Mają prostszą konstrukcję niż Kazania świętokrzyskie, ponieważ były przeznaczone dla szerszego, mniej wykształconego grona odbiorców.
Nazywana Biblią szaroszpatacką. To najstarsze polskie tłumaczenie Starego TestamentuStarsza część Biblii, obejmująca księgi powstałe przed narodzeniem Chrystusa., przygotowane na zlecenie żony Władysława Jagiełły.
Zabytek wyjątkowy, ponieważ oprócz tłumaczenia zawiera interpretację. Przed każdym psalmem znajduje się notatka odnosząca starotestamentowy tekst bezpośrednio do nadejścia Chrystusa.
Zabytkami języka polskiego są także następujące utwory:
Bogurodzica
Lament świętokrzyski
Legenda o św. Aleksym
Kronika Galla Anonima i inne kroniki
Satyra na leniwych chłopów
O zachowaniu siÄ™ przy stole