Szewcy jako dramat o rewolucji
Stanisław Ignacy Witkiewicz w „Szewcach” ukazuje społeczeństwo w dobie gwałtownych przemian, analizując mechanizmy władzy poprzez trzy następujące po sobie przewroty. Struktura dramatu opiera się na heglowskiej triadzie, w której faszyzm i komunizm ostatecznie ustępują miejsca zmechanizowanej technokracji. Dzieło łączy czytelne aluzje do dwudziestowiecznych totalitaryzmów z uniwersalną, katastroficzną wizją upadku cywilizacji.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Trzy rewolucje – mechanizm historii
Witkacy przedstawia dzieje ludzkości jako cykl nieuchronnych, brutalnych przewrotów. Pierwszej rewolucji dokonuje prokurator Robert Scurvy. Wykorzystuje do tego organizację Dziarskich ChłopcówBojówka w dramacie wzorowana na faszystowskich oddziałach szturmowych, dowodzona przez Gnębona Puczymordę.. Ten pucz symbolizuje narodziny faszyzmu, wyrastającego z głębokich podziałów społecznych i frustracji mas robotniczych.
Kolejny przewrót to dzieło samych rzemieślników pod wodzą Sajetana Tempego. Ich bunt odzwierciedla rewolucję komunistyczną. Szybko okazuje się, że nowa władza powiela błędy poprzedników. Szewcy brutalnie przepędzają chłopów domagających się sprawiedliwości, a ostatecznie mordują własnego przywódcę. To bezpośrednie nawiązanie do stalinowskich czystek wewnątrz aparatu partyjnego.
Trzeci, ostateczny przewrót przeprowadza Hiper-Robociarz wspierany przez dygnitarzy: Towarzysza X oraz Towarzysza Abramowskiego. Nastaje epoka zmechanizowanego totalitaryzmu, w którym nie ma już miejsca na żadne idee.
Heglowska triada w strukturze dramatu
Amerykański badacz twórczości Witkacego, Daniel Gerould, zauważa, że struktura formalna dramatu precyzyjnie odwzorowuje heglowską triadęKoncepcja filozoficzna Georga Wilhelma Friedricha Hegla, zakładająca rozwój poprzez ścieranie się tezy i antytezy, co prowadzi do nowej jakości – syntezy..
Pod koniec pierwszego aktu rewolucja Scurvy’ego narzuca ustrój faszystowski, stanowiący tezę. Finał drugiego aktu przynosi plebejski bunt szewców, wprowadzający populistyczną odmianę komunizmu – to antyteza. W akcie trzecim zderzenie tych dwóch sił owocuje ostateczną syntezą w postaci technokracji.
Powstaje nowoczesne społeczeństwo postindustrialne. Państwo zamienia się w bezduszną maszynę. Elitę stanowią w nim zunifikowani ludzie w ciemnych garniturach, pozbawieni wyższych uczuć, indywidualizmu i metafizycznego niepokoju.
Uniwersalny wymiar katastrofizmu
„Szewcy” to dramat nasycony aluzjami do historii Polski. Witkacy odnosi się do konkretnych zjawisk dwudziestolecia międzywojennego, jednak wymowa dzieła wykracza daleko poza lokalny kontekst.
Witkacy pisał „Szewców” w latach 1927–1934. Był to czas, gdy w Europie rosły w siłę dwa zbrodnicze totalitaryzmy: faszyzm we Włoszech i Niemczech oraz stalinizm w Związku Radzieckim. Pisarz trafnie przewidział ich destrukcyjny wpływ na jednostkę i kulturę.
Dramat diagnozuje globalny kryzys cywilizacyjny. Mimo wyraźnych odniesień do włoskiego faszyzmu, niemieckiego nazizmu i radzieckiego komunizmu, autor skupia się na własnej historiozofiiFilozofia historii; refleksja nad sensem, celem i mechanizmami rządzącymi procesem dziejowym.. Ograniczenie interpretacji wyłącznie do polskiego podwórka spłyca sens utworu. Świadczy o tym groteskowy, umowny czas i miejsce akcji, które podkreślają uniwersalność nadciągającej katastrofy.