„Szewcy” a postulat Czystej Formy
Dramat Stanisława Ignacego Witkiewicza wyłamuje się z jego własnej teorii teatralnej ze względu na silne przesłanie ideologiczne i polityczne. Utwór zachowuje jednak liczne elementy awangardowej estetyki, tworząc na scenie wizję całkowicie zdeformowanego świata. Analiza tekstu ujawnia zastosowanie groteski, specyficznego języka oraz zaburzenie tradycyjnego ciągu przyczynowo-skutkowego.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Teoria a praktyka
Witkacy stworzył koncepcję Czystej Formy, która zakładała całkowite oderwanie sztuki od rzeczywistości. Teatr miał wywoływać u widza uczucie metafizycznego niepokoju, a nie opowiadać logiczną historię. „Szewcy” nie realizują tego postulatu w pełni. Dramat zawiera wyraźne przesłanie ideologiczne - ukazuje katastroficzną wizję upadku cywilizacji i mechanizmy rewolucji społecznych. Obecność tak silnej tezy politycznej przeczy założeniom sztuki wolnej od treści życiowych.
Witkacy sam przyznawał, że w „Szewcach” odszedł od rygorystycznego przestrzegania Czystej Formy. Narastające poczucie zbliżającej się katastrofy dziejowej zmusiło go do stworzenia utworu o charakterze publicystycznym i ostrzegawczym.
Mózg wariata na scenie
Mimo ideologicznego ciężaru utwór zachowuje zasadnicze elementy nowego teatru. Witkacy określał taką konstrukcję dramatu jako „mózg wariata na scenie”. Widz od pierwszych scen trafia w środek chaosu.
Tradycyjna akcja nie istnieje. Zaburzony zostaje ciąg przyczynowo-skutkowy wydarzeń, a poszczególne sceny łączą się na zasadzie swobodnych skojarzeń i nagłych zwrotów. Imiona i nazwiska bohaterów stanowią świadomą prowokację intelektualną. Brzmią absurdalnie i niosą ukryte, często wulgarne lub komiczne znaczenia - wystarczy spojrzeć na Roberta Scurvy'ego czy Księżną Irinę Wsiewołodownę Zbereźnicką-Podberezką.
Autor bawi się również tekstem pobocznym. W didaskaliachWskazówki autora w tekście dramatu, dotyczące wyglądu postaci, scenografii czy zachowania aktorów. umieszcza nietypowe, poetyckie lub absurdalne opisy wyglądu zewnętrznego. Przykładem są oczy jednej z postaci, określone jako „niebieskie jak guziki od majtek”.
Język i groteskowa deformacja
Język bohaterów dramatu to wybuchowa mieszanka. Witkacy zderza ze sobą skomplikowany żargon naukowy i filozoficzny z rynsztokową gwarą. Wypowiedzi naszpikowane są neologizmamiNowy wyraz utworzony w danym języku, często na potrzeby konkretnego utworu literackiego.. Postacie płynnie wymieniają się stylami mowy. Arystokratka, Księżna Irina, potrafi w ułamku sekundy porzucić wysublimowany ton i zacząć kląć niczym prosty szewc.
Świat przedstawiony ulega całkowitej deformacji poprzez groteskęKategoria estetyczna łącząca elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem. i hiperbolizację. Dramat wypełniają zdarzenia makabryczne, ale jednocześnie komiczne w swojej nieprawdopodobności. Prokurator Scurvy z pożądania do Księżnej dosłownie staje się psem i biega na czworakach. Sajetan Tempe, po otrzymaniu ciosu w głowę, biega po scenie z wbitą siekierą i wygłasza długie, filozoficzne monologi. Prawa fizyki, biologii i logiki przestają obowiązywać.