Marek Edelman – biografia

O Marku Edelmanie można wygłosić dwa, wydawałoby się, sprzeczne sądy. A oba są prawdziwe. Bo z jednej strony Marek jest człowiekiem nadzwyczaj zaangażowanym we współczesność. Chodzi zarówno o jego praktykę lekarską, jak i o działania społeczne. Z drugiej – wciąż jest dowódcą powstania w getcie warszawskim. To powstanie dla niego trwa.

Tymi słowami postać Edelmana podsumował Jacek Kuroń. Oddają one istotę życia człowieka, który nigdy nie przestał walczyć o godność drugiego człowieka.

Dzieciństwo i formacja w Bundzie

Marek Edelman urodził się 1 stycznia 1922 roku w Homlu, na terenach dzisiejszej Białorusi. Jego rodzice sympatyzowali z BundemPowszechny Żydowski Związek Robotniczy, lewicowa partia działająca w Polsce, przeciwna asymilacji i syjonizmowi.. Matka, Cecylia z domu Percowska, działała w kobiecym odłamie tej organizacji – Jidisze Arbeter Froj. Krótko po narodzinach syna rodzina przeniosła się do Warszawy. Środowisko Bundu ukształtowało charakter przyszłego powstańca. Jako dziecko wstąpił do frakcji dziecięcej: SKIF (Socjalistyczny Związek Dziecięcy).

Ideologia Bundu opierała się na demokratycznym marksizmie. Członkowie partii odrzucali syjonizmRuch polityczny dążący do utworzenia własnego państwa żydowskiego w Palestynie. i nie czekali na Mesjasza. Byli też przeciwnikami całkowitej asymilacjiProces wtapiania się mniejszości narodowej w kulturę i społeczeństwo kraju, w którym żyje.. Polskę uważali za swoją ojczyznę. Chcieli kraju sprawiedliwego, w którym każda narodowość zachowałaby autonomię kulturową. W wieku trzynastu lat, w 1934 roku, Edelman stracił matkę. Musiał szybko dorosnąć. Nieoficjalną opieką otoczyły go przyjaciółki Cecylii – Sonia Nowogródzka i Estera Iwińska, ale w praktyce chłopak utrzymywał się sam.

Czas Zagłady i dwa powstania

Wybuch II wojny światowej brutalnie przerwał jego młodość. Po kapitulacji Polski Edelman zaangażował się w podziemne struktury Bundu. Gdy Niemcy utworzyli getto, nie skorzystał z szansy ukrycia się po stronie aryjskiejOkreślenie terenów miasta znajdujących się poza murami getta, zamieszkanych przez ludność nieżydowską.. Został gońcem szpitalnym. Przenosił krew do stacji epidemiologiczno-sanitarnej poza murami zamkniętej dzielnicy.

W 1942 roku został zastępcą komendanta ŻOBKonspiracyjna formacja zbrojna organizująca zbrojny opór w gettach podczas II wojny światowej.. Organizacja ta przygotowywała zbrojny opór przeciwko Niemcom prowadzącym akcję likwidacyjną getta. 19 kwietnia 1943 roku wybuchło powstanie. Walki trwały dwadzieścia dni. Po samobójczej śmierci Mordechaja Anielewicza to właśnie Edelman przejął dowodzenie. Traktował ten zryw jako część ogólnopolskiej walki z okupantem. Po upadku powstania wraz z garstką ocalałych uciekł kanałami. Ukrywał się dzięki pomocy przyjaciół z Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1944 roku walczył na barykadach powstania warszawskiego.

Medycyna jako przedłużenie walki

W 1946 roku Edelman zamieszkał w Łodzi. Rozpoczął studia medyczne, po których został kardiologiem. Ożenił się z Aliną Margolis. Pracował w szpitalu im. Pirogowa, a następnie w szpitalu im. Sterlinga. Z tego drugiego musiał odejść w 1966 roku z powodu żydowskiego pochodzenia. Dwa lata później, podczas nagonki antysemickiejKampania polityczna władz komunistycznych, która zmusiła tysiące Polaków żydowskiego pochodzenia do emigracji., zrezygnował z pracy w kolejnej placówce, a Uniwersytet Łódzki odrzucił jego pracę habilitacyjną. Jego żona i dzieci wyemigrowały do Francji. Edelman został. Pytany o powody tej decyzji, odpowiadał:

Ktoś przecież musiał zostać z tymi wszystkimi, którzy tu zginęli.

W 1971 roku wprowadził rewolucyjną metodę leczenia schorzeń sercowych, łączącą krążenie żylne z tętniczym. Uratował w ten sposób życie wielu pacjentom po zawale sercaMartwica mięśnia sercowego spowodowana niedokrwieniem; Edelman wprowadzał nowatorskie metody jego leczenia.. Przez lata pełnił funkcję ordynatora Oddziału Intensywnej Opieki Kardiologicznej w szpitalu im. Pirogowa. Słynął z podejmowania ogromnego ryzyka medycznego, by ratować chorych.

Opozycja demokratyczna w PRL

Nigdy nie zaakceptował ustroju komunistycznego. Już w 1946 roku głośno sprzeciwiał się włączeniu powojennego Bundu do PZPR. W latach siedemdziesiątych aktywnie włączył się w działania opozycji. Podpisał List 101Protest polskich intelektualistów z 1975 roku przeciwko wpisaniu do konstytucji PRL sojuszu z ZSRR i kierowniczej roli partii.. W czerwcu 1976 roku zaoferował pomoc medyczną działaczom KORPolska organizacja opozycyjna pomagająca osobom represjonowanym przez władze komunistyczne po strajkach w 1976 roku.. Przyjmował na swój oddział represjonowanych robotników z Ursusa i Radomia, za co był wielokrotnie przesłuchiwany przez Służbę Bezpieczeństwa.

Pod koniec dekady dołączył do NSZZ „Solidarność”. W 1981 roku był delegatem na I Zjazd związku. Po wprowadzeniu stanu wojennego został internowanyPrzymusowe odosobnienie przeciwników politycznych, stosowane masowo w Polsce po 13 grudnia 1981 roku., jednak po apelach zachodnich intelektualistów szybko odzyskał wolność. W 1983 roku zbojkotował oficjalne obchody 40. rocznicy powstania w getcie, organizowane przez generała Jaruzelskiego. Był to protest przeciwko delegalizacji „Solidarności”.

Wolna Polska i rola autorytetu

W 1988 roku stanął na czele Komitetu ds. Mniejszości Narodowych przy Komitecie Obywatelskim Lecha Wałęsy. Rok później uczestniczył w obradach Okrągłego StołuNegocjacje z 1989 roku między władzami PRL a opozycją, które doprowadziły do upadku komunizmu w Polsce. w zespole do spraw zdrowia. W wolnej Polsce sprawował mandat posła na Sejm I Kadencji (1989–1991). Działał w ROAD, Unii Demokratycznej, Unii Wolności i Partii Demokratycznej.

Pozostał bezkompromisowym komentatorem rzeczywistości. W 1993 roku zbojkotował rocznicę powstania w getcie, ponieważ organizatorzy z Izraela traktowali go wyłącznie jako przedwojennego bundowca, ignorując jego rolę dowódcy. W 1999 roku apelował do NATO o interwencję lądową w Kosowie, by zapobiec ludobójstwu Albańczyków. W 2006 roku protestował przeciwko budowie pomnika Romana Dmowskiego w Warszawie. Dwa lata później wywołał burzę wywiadem dla „Faktów i Mitów”, krytykując historyczną współpracę Kościoła z państwem. Oburzył się również na rozdawanie opasek z błękitną gwiazdą Dawida podczas 65. rocznicy powstania, uznając to za promowanie znaku niewoli.

Marek Edelman zmarł 2 października 2009 roku. Został pochowany na cmentarzu żydowskimMiejsce pochówku zgodne z tradycją judaistyczną; grób Edelmana znajduje się na warszawskiej Woli. przy ulicy Okopowej w Warszawie.

Odznaczenia i spuścizna

Za swoją postawę i osiągnięcia otrzymał wiele wyróżnień państwowych i naukowych:

• Order Orła BiałegoNajstarsze i najwyższe odznaczenie państwowe Rzeczypospolitej Polskiej. (1998),
• Tytuł „Łodzianina Roku” oraz Honorowego Obywatela Łodzi (1999),
• Tytuł doktora honoris causaHonorowy tytuł naukowy nadawany przez uczelnie osobom o szczególnych zasługach. Uniwersytetu Medycznego w Łodzi (2007), Uniwersytetu Libre w Brukseli oraz Uniwersytetu w Yale,
• Order Komandora Legii Honorowej (2008),
• Medal Świętego Jerzego.

Edelman spisał swoje wspomnienia w książce „Getto walczy” (1946). Jest współautorem pracy naukowej „Zawał serca: z doświadczeń Oddziału Intensywnej Terapii Szpitala im. Dr. M. Pirogowa w Łodzi”. Jego losy uwieczniono w wywiadzie-rzece „Strażnik. Marek Edelman opowiada”, słynnym reportażu Hanny Krall „Zdążyć przed Panem Bogiem” oraz biografii „Marek Edelman. Życie. Po prostu” (autorstwa W. Beresia i K. Burnetki), na podstawie której powstał film dokumentalny Artura Więcka.

Profesor Jan Karski, legendarny kurier państwa podziemnegoWysłannik przenoszący tajne informacje między okupowaną Polską a rządem na uchodźstwie., podsumował jego życie krótko:

Marek Edelman jest najszlachetniejszym z najszlachetniejszych. Jest szlachetny i mądry. A to rzadka kombinacja.