Cechy baśni jako gatunku literackiego
Baśń to jeden z najstarszych gatunków literackich, który charakteryzuje się nieokreślonym czasem i miejscem akcji oraz obecnością magii. W opowieściach tych zwierzęta i przedmioty zyskują ludzkie cechy, a dobro zazwyczaj odnosi ostateczne zwycięstwo nad złem. Tekst omawia najważniejsze wyznaczniki tego gatunku na przykładzie klasycznych utworów braci Grimm, Charles'a Perraulta i Hansa Christiana Andersena.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Skąd się wzięła baśń?
Baśń to jeden z najstarszych gatunków literackich na świecie. Przez wieki istniała głównie jako opowieść przekazywana ustnie z pokolenia na pokolenie. Ludzie opowiadali je przy ognisku, w domu lub podczas wspólnej pracy.
Dopiero w XVIII i XIX wieku zbieracze folkloruLudowa twórczość, obejmująca podania, pieśni, tańce i zwyczaje przekazywane z pokolenia na pokolenie. zaczęli zapisywać te historie. Bracia Grimm w Niemczech, Charles Perrault we Francji i Hans Christian Andersen w Danii nadali baśniom formę spisaną. Grimm i Perrault czerpali z tradycji ludowejWierzenia, opowieści i zwyczaje prostych ludzi, przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie., natomiast Andersen tworzył własne, autorskie opowieści.
Co sprawia, że od razu rozpoznajemy baśń? Decyduje o tym zestaw konkretnych cech. Powtarzają się one niezależnie od tego, czy czytamy Czerwonego Kapturka, Kopciuszka, czy Brzydkie kaczątko.
Czas i miejsce akcji
Większość baśni zaczyna się od słów: „Dawno, dawno temu...”. Nie znajdziesz tu konkretnego roku, nazwy kraju ani miasta. Baśń celowo unika precyzji, aby jej historia była ponadczasowaTaki, który nigdy nie traci na aktualności i pasuje do każdej epoki..
Akcja toczy się zazwyczaj w ciemnym lesie, biednej chacie albo wspaniałym zamku. Las w baśni to nie tylko zbiór drzew, ale symbol niebezpieczeństwa i życiowej próby. Dzięki temu Czerwony Kapturek i Kopciuszek mogą mieszkać wszędzie i nigdzie jednocześnie.
Magia i fantastyka
W świecie baśni cuda nikogo nie dziwią. Dynia zamienia się w karetę, a umierający łabędź staje się pięknym ptakiem. Tego rodzaju magiczne zdarzenia to w baśni norma, a nie wyjątek.
Magia pełni tu bardzo konkretną funkcję. Pomaga dobrym bohaterom i surowo karze złych. Wróżka chrzestna Kopciuszka pojawia się dokładnie wtedy, gdy sytuacja wydaje się beznadziejna.
Czary złej macochy w innych historiach niszczą, ale zawsze tylko tymczasowo. FantastykaElementy świata przedstawionego, które nie istnieją w rzeczywistości, np. magia, smoki, czary. w baśni napędza całą fabułę i pozwala rozwiązać problemy bohaterów.
Mówiące zwierzęta i przedmioty
Kot w butach prowadzi rozmowy i knuje intrygiTajne, sprytne działanie mające na celu pokrzyżowanie czyichś planów lub osiągnięcie własnych korzyści. jak doświadczony dyplomata. Wilk z Czerwonego Kapturka planuje i kłamie. Z kolei kaczątko z historii Andersena przeżywa wstyd, samotność i radość zupełnie jak człowiek.
To zjawisko nazywa się personifikacją. W baśni jest ona powszechna i całkowicie naturalna.
Personifikacja (uosobienie) to nadawanie cech ludzkich zwierzętom, roślinom lub przedmiotom. Dzięki niej zwierzęta w baśniach mówią, czują i myślą jak ludzie.
Dzięki personifikacji czytelnik może identyfikować się z bohaterem, który jest kaczką albo kotem. Emocje postaci są ludzkie, więc historia trafia do każdego z nas.
Walka dobra ze złem
W baśniach dobro i zło są wyraźnie oddzielone. Nie ma tu postaci w połowie dobrych i w połowie złych. Mamy okrutną macochę i skrzywdzoną pasierbicę, chciwego wilka i niewinną dziewczynkę.
Schemat jest zawsze podobny. Dobry bohater napotyka przeszkody, przechodzi próby i często jest poniżany. Na końcu jednak triumfuje, zło zostaje ukarane, a dobro nagrodzone.
Kopciuszek trafia na bal i wychodzi za mąż za księcia. Dziewczynka z zapałkami jest tu rzadkim wyjątkiem. Jej historia kończy się tragicznie, co sprawia, że ta baśń Andersena wychodzi poza schemat i zmusza do refleksji.
Morał i pouczenie
Każda baśń ma wbudowane przesłanie. Nie zawsze jest ono napisane wprost na końcu tekstu, ale zawsze da się je łatwo odczytać.
Morał to pouczenie płynące z utworu literackiego. Mówi nam, jak należy się zachowywać, co jest dobre, a co złe.
Czerwony Kapturek uczy, żeby nie ufać obcym i słuchać rodziców. Brzydkie kaczątko pokazuje, że wartość człowieka nie zależy od jego wyglądu. Kot w butach udowadnia, że sprytem można zdziałać więcej niż siłą.
Te pouczenia są proste i czytelne. Baśń mówi wprost, dlaczego warto być uczciwym, odważnym i dobrym dla innych.
Powtarzające się motywy i liczby
Jeśli przeczytasz kilka baśni, szybko zauważysz pewien wzorzec. Bohater ma zazwyczaj trzech braci albo trzy siostry. Życiowe próby również powtarzają się trzy razy, a ta trzecia jest zawsze decydująca.
Dlaczego akurat trzy? W tradycji ludowej ta liczba symbolizuje całość i doskonałość. Coś musi wydarzyć się trzy razy, żeby nabrało sensu i odpowiedniej wagi.
Podobnie działają inne stałe elementy, czyli motywy wędrowneWątek lub element fabuły, który powtarza się w wielu różnych utworach, często w różnych kulturach.. Należy do nich zaklęcie, magiczny przedmiot czy opiekuńcza postać, która pojawia się w trudnym momencie. Te elementy powtarzają się w baśniach z różnych krajów.