Morał i problematyka w baśniach
Artykuł omawia ukryte znaczenia, symbole i dylematy moralne obecne w najpopularniejszych baśniach europejskich. Analiza obejmuje utwory Charles'a Perraulta, braci Grimm oraz Hansa Christiana Andersena. Tekst wyjaśnia również budowę formalną tych opowieści oraz powody, dla których ich przesłanie pozostaje aktualne do dziś.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Warstwa symboliczna
Baśnie rzadko mówią wprost. Zamiast tego posługują się symbolamiMotyw lub znak, który oprócz znaczenia dosłownego ma ukryty, głębszy sens.. To obrazy, które znaczą o wiele więcej, niż widać na pierwszy rzut oka.
Szklany pantofelek Kopciuszka to nie jest zwykły but. Stanowi dowód wyjątkowości, której nie da się podrobić. Żadna z przyrodnich sióstr nie potrafi go wcisnąć na stopę. Piękno i dobroć głównej bohaterki są prawdziwe, a pantofelek działa jak potwierdzenie jej tożsamości.
Brzydkie kaczątko przez całą historię czuje, że nie pasuje do otoczenia. Jego brzydota obrazuje inność, odrzucenie i brak zrozumienia. Przemiana w łabędzia oznacza po prostu, że bohater trafił tam, gdzie naprawdę należy. Hans Christian AndersenDuński pisarz z XIX wieku, słynący z baśni o głębokim, często smutnym przesłaniu. pokazuje, że wartość człowieka nie zależy od opinii tłumu.
Ogień w Dziewczynce z zapałkami działa zupełnie inaczej niż magia w innych opowieściach. Każda zapalona zapałka przynosi ciepło i wizję szczęścia, ale szybko gaśnie. Płomień to metaforaInaczej przenośnia. Zestawienie słów, które zyskują razem nowe, niedosłowne znaczenie. kruchej nadziei. To jedna z nielicznych baśni, w której symbol nie kończy się triumfem dobra.
Wilk z Czerwonego Kapturka uosabia zagrożenie, które potrafi się świetnie maskować. Zwierzę mówi ludzkim głosem i udaje babcię. Charles PerraultFrancuski baśniopisarz z XVII wieku, autor m.in. "Kopciuszka" i "Kota w butach". oraz bracia GrimmNiemieccy badacze i pisarze z XIX wieku, którzy spisali wiele znanych baśni ludowych. ostrzegają czytelników. Nie wszystko, co mówi przyjazne słowa, jest bezpieczne.
Budowa formalna
Baśń to gatunek epiki fantastycznej. Wyróżnia się obecnością magii, walką dobra ze złem oraz nieokreślonym czasem i miejscem akcji.
Baśń ma swoją charakterystyczną kompozycję. Zestaw stałych elementów sprawia, że te historie od wieków działają na wyobraźnię.
- Formuła otwierająca i zamykająca | „Dawno, dawno temu...” oraz „...i żyli długo i szczęśliwie” | Oddziela świat baśni od codzienności, wprowadza bezpieczny dystans i zapowiada dobre zakończenie.
- Trójkowy schemat kompozycyjny | Trzy siostry, trzy próby, trzy życzenia | Buduje napięcie i rytm opowieści, gdzie dwie pierwsze próby kończą się porażką, a trzecia sukcesem.
- Kontrast postaci | Dobry Kopciuszek kontra złe siostry | Upraszcza podział na czarnych i białych bohaterów, dzięki czemu czytelnik od razu wie, komu kibicować.
- PersonifikacjaUosobienie. Nadanie przedmiotom, zwierzętom lub zjawiskom cech ludzkich. | Wilk mówi ludzkim głosem, Kot w butach negocjuje | Nadanie zwierzętom ludzkich cech pozwala pokazać nasze wady w przerysowanej formie.
Przesłanie
Baśnie stawiają pytania, które brzmią prosto, ale nie mają łatwych odpowiedzi. Zmuszają do refleksji nad moralnością i sprawiedliwością.
Większość historii kończy się zasłużoną nagrodą. Kopciuszek idzie na bal, a kaczątko staje się łabędziem. Dziewczynka z zapałkami umiera jednak z zimna na ulicy. Andersen celowo rezygnuje z happy enduZ języka angielskiego: szczęśliwe zakończenie historii.. Zmusza nas do pytania, czy świat jest sprawiedliwy i czy wystarczy być dobrym, żeby osiągnąć szczęście.
Kolejny problem to ocenianie po wyglądzie. Brzydkie kaczątko jest odrzucane przez kury, kaczki i ludzi tylko ze względu na swoją inność. Baśń pokazuje, jak krzywdzące są powierzchowne oceny. Finał opiera się jednak na fizycznej przemianie bohatera w pięknego ptaka.
Czerwony Kapturek łamie zakaz matki. Schodzi z wyznaczonej drogi i rozmawia z wilkiem. Spotyka ją za to surowa kara. To wyraźny dylemat moralny dotyczący posłuszeństwa i ciekawości. Wersja braci Grimm daje nadzieję dzięki ratunkowi myśliwego, ale u Perraulta dziewczynka ginie.
Zupełnie inne przesłanie niesie Kot w butach. Zwierzę buduje fortunę swojemu panu przez kłamstwa, oszustwa i zastraszanie. Perrault nie karze go za nieuczciwość. Spryt i przebiegłość wygrywają, a morałPouczający wniosek płynący z opowieści, wskazujący, jak należy postępować. wcale nie jest jednoznaczny.
Ponadczasowość
Baśnie powstawały setki lat temu. Ich podstawowe prawdy nie straciły jednak na znaczeniu.
Najważniejszy komunikat pozostaje prosty. Uczciwość, pracowitość i dobroć mają wartość większą niż majątek czy uroda. Kopciuszek zostaje sprowadzony do roli służącej we własnym domu przez macochę i jej córki. Złe siostry przegrywają, ponieważ mają podłe charaktery.
Andersen w Brzydkim kaczątku mówi wprost do każdego, kto czuł się gorszy od otoczenia. Środowisko, w którym dorastasz, nie definiuje tego, kim jesteś. To przesłanie jest dziś niezwykle aktualne. Presja na dopasowanie się do grupy rówieśniczej bywa przecież ogromna.
Dziewczynka z zapałkami to oskarżenie rzucone znieczulonym dorosłym. Społeczeństwo, które pozwala umierać dzieciom na ulicy, ponosi za to odpowiedzialność. Ten tekst można dziś czytać jako mocny komentarz do zjawiska bezdomności i ubóstwa.
Baśnie uczą też rozpoznawania zagrożeń. Wilk z Czerwonego Kapturka to obraz każdej sytuacji, w której ktoś udaje przyjaciela dla własnych korzyści. Dzieci dowiadują się, że miłe słowa i pozory bezpieczeństwa bywają bardzo mylące.
Wiele baśni wywodzi się z dawnych opowieści ludowych. Pisarze tacy jak Perrault czy bracia Grimm jedynie je spisali, aby zachować je dla kolejnych pokoleń i nadać im formę literacką.