Słowniczek pojęć baśniowych

Pojęcia literackie i gatunkowe

Baśń - gatunek literacki, w którym obok zwykłych ludzi pojawiają się magiczne stworzenia i cudowne przedmioty. Dobro zawsze w niej zwycięża, a zło zostaje ukarane. Klasycznym przykładem są KopciuszekJedna z najstarszych i najbardziej znanych baśni na świecie. Charles'a PerraultaFrancuski baśniopisarz żyjący w XVII wieku. oraz Królewna Śnieżka braci GrimmWilhelm i Jacob, niemieccy badacze, którzy spisali setki ludowych opowieści..

Morał - nauka ukryta w fabule, którą czytelnik wyciąga po lekturze. W Dziewczynce z zapałkami Hansa Christiana AndersenaDuński pisarz, autor najsłynniejszych baśni na świecie. morałem jest krytyka ludzi obojętnych na cierpienie ubogich.

Fantastyka - elementy magiczne wprowadzone do świata przedstawionego jako coś zupełnie normalnego. Kot przemawiający ludzkim głosem w Kocie w butach to właśnie fantastyka.

Fabuła - ciąg zdarzeń ułożonych w określonej kolejności. W baśni bohater zazwyczaj ma problem, wyrusza w drogę, przeżywa próbę i ostatecznie zdobywa nagrodę.

Narracja trzecioosobowa - sposób opowiadania, w którym narrator nie bierze udziału w wydarzeniach. Obserwuje je z zewnątrz i opisuje bohaterów słowami „on”, „ona”, „oni”.

Narrator wszechwiedzący - narrator, który zna myśli i uczucia wszystkich postaci. Dzięki niemu wiemy, że Kopciuszek ma dobre serce, chociaż macocha tego nie dostrzega.

Dialog - rozmowa między postaciami zapisana wprost w tekście. W Czerwonym KapturkuLudowa baśń o dziewczynce i wilku, spisana m.in. przez Perraulta. rozmowa dziewczynki z wilkiem przebranym za babcię buduje napięcie.

Pointowanie - zakończenie tekstu wyrazistą sceną, która podsumowuje całą historię. Śmierć dziewczynki z zapałkami i jej zamarznięty uśmiech to smutna, ale celowa puenta.

Szczęśliwe zakończenie (happy end) - typowe dla baśni zakończenie, w którym dobry bohater dostaje nagrodę. Brzydkie kaczątkoBaśń Andersena o odrzuceniu i poszukiwaniu własnej tożsamości. zamienia się w łabędzia, a Kopciuszek poślubia księcia.

Bohaterowie baśni

Archetyp - powtarzający się w kulturze wzorzec postaci lub sytuacji. W baśniach to na przykład dobra sierota, zła macocha czy mądry pomocnik.

Przeciwnik - postać stojąca po stronie zła, która utrudnia bohaterowi osiągnięcie celu. W Czerwonym Kapturku przeciwnikiem jest wilk, a w Kopciuszku zła macocha.

Główny bohater - postać, wokół której toczy się cała akcja. Zazwyczaj jest to osoba dobra, skromna i niesprawiedliwie traktowana na początku historii.

Pomocnik magiczny - postać lub przedmiot o nadprzyrodzonej mocy, wspierający bohatera w trudnych chwilach. Dla Kopciuszka jest to wróżka, a dla młodego młynarczyka tytułowy Kot w butachBaśń o sprytnym kocie, który pomaga swojemu biednemu panu zdobyć bogactwo..

Przemiana bohatera - zmiana, którą przechodzi główna postać w trakcie fabuły. Brzydkie kaczątko nie zmienia swojego charakteru, ale odkrywa swoją prawdziwą tożsamość.

Bohater płaski - postać jednowymiarowa, bez wewnętrznych sprzeczności. Zła macocha jest zawsze zła, a dobra siostra zawsze dobra. Taki zabieg upraszcza świat i pokazuje, co jest właściwe moralnie.

Język i styl baśni

Personifikacja - nadanie ludzkich cech zwierzętom lub przedmiotom. Kot w butach negocjuje, kłamie i planuje jak człowiek.

Animizacja - ożywienie przedmiotów lub zjawisk przyrody, ale bez przypisywania im ludzkiego umysłu. U Andersena płomień zapałki ożywa i pokazuje dziewczynce obrazy z innego świata.

Epitet - barwny przymiotnik, który określa rzeczownik i charakteryzuje postać. Wyrażenia takie jak „zła macocha” czy „piękna królewna” od razu podpowiadają, jak oceniać danego bohatera.

Powtórzenie trójelementowe - typowy dla baśni schemat oparty na liczbie trzy. W opowieściach często pojawiają się trzej bracia, trzy życzenia lub trzy magiczne próby.

Formuła inicjalna - stałe zdanie otwierające baśń, na przykład „Dawno, dawno temu…”. Sygnalizuje ono czytelnikowi wejście w magiczny świat.

Formuła finalna - zdanie kończące historię, najczęściej „I żyli długo i szczęśliwie”. Zamyka ono opowieść i potwierdza zwycięstwo dobra.

Historia i kultura

Motyw wędrowny - element fabuły, który pojawia się w baśniach różnych narodów niezależnie od siebie. Historia o biednej dziewczynie w popiele istnieje w wersji egipskiej, chińskiej i europejskiej.

Literatura ludowa - opowieści tworzone przez prostych ludzi i przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie. Bracia Grimm jeździli po niemieckich wsiach i spisywali te historie, aby ocalić je od zapomnienia.

Wersja literacka a ludowa - pierwotne, ludowe wersje baśni były często brutalne i pozbawione szczęśliwego zakończenia. Pisarze tacy jak Perrault czy bracia Grimm nadali im formę literacką, złagodzili treść i dodali morały.

Bajka a baśń - te dwa gatunki bywają często mylone. Różnice między nimi są jednak bardzo wyraźne:

• Bajka (np. autorstwa EzopaStarożytny grecki bajkopisarz, uznawany za twórcę tego gatunku.) to krótka historia, często wierszowana. Jej bohaterami są zazwyczaj zwierzęta, a na końcu znajduje się sformułowany wprost morał.
• Baśń jest dłuższa i pisana prozą. Zawiera elementy magiczne, a nauka płynąca z tekstu wynika z całej opowiedzianej historii.

Filozofia i przesłanie

Dobro i zło - w baśniach te dwie siły są od siebie wyraźnie oddzielone. Nie ma postaci częściowo złych. Taki podział uczy najmłodszych odróżniać właściwe zachowanie od złego.

Sprawiedliwość poetycka - zasada, według której na końcu historii każdy dostaje to, na co zasłużył. Andersen celowo złamał tę regułę w Dziewczynce z zapałkamiBaśń Andersena z 1845 roku, znana z tragicznego zakończenia.. Śmierć niewinnego dziecka była jego protestem przeciwko znieczulicy społecznej.

Symbol - przedmiot lub obraz, który oznacza coś więcej, niż wydaje się na pierwszy rzut oka. Szklany pantofelek Kopciuszka symbolizuje wyjątkowość. Z kolei płomień zapałki u Andersena to symbol kruchej nadziei.