Słowniczek pojęć baśniowych
Słowniczek pojęć baśniowych porządkuje najważniejsze terminy związane z baśniami polskimi i europejskimi. Zestawienie wyjaśnia różnice między bajką a baśnią oraz opisuje typowych bohaterów i magiczne motywy. Znajomość tych pojęć ułatwia zrozumienie tekstów braci Grimm, Charles'a Perraulta czy Hansa Christiana Andersena.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Pojęcia literackie i gatunkowe
Baśń – gatunek literacki, w którym obok zwykłych ludzi pojawiają się magiczne stworzenia i cudowne przedmioty. Dobro zawsze w niej zwycięża, a zło zostaje ukarane. Klasycznym przykładem są KopciuszekJedna z najstarszych i najbardziej znanych baśni na świecie. Charles'a PerraultaFrancuski baśniopisarz żyjący w XVII wieku. oraz Królewna Śnieżka braci GrimmWilhelm i Jacob, niemieccy badacze, którzy spisali setki ludowych opowieści..
Morał – nauka ukryta w fabule, którą czytelnik wyciąga po lekturze. W Dziewczynce z zapałkami Hansa Christiana AndersenaDuński pisarz, autor najsłynniejszych baśni na świecie. morałem jest krytyka ludzi obojętnych na cierpienie ubogich.
Morał w baśni rzadko jest zapisany wprost na końcu tekstu. Zazwyczaj musisz samodzielnie wyciągnąć wnioski z losów bohaterów i ich decyzji.
Fantastyka – elementy magiczne wprowadzone do świata przedstawionego jako coś zupełnie normalnego. Kot przemawiający ludzkim głosem w Kocie w butach to właśnie fantastyka.
Fabuła – ciąg zdarzeń ułożonych w określonej kolejności. W baśni bohater zazwyczaj ma problem, wyrusza w drogę, przeżywa próbę i ostatecznie zdobywa nagrodę.
Narracja trzecioosobowa – sposób opowiadania, w którym narrator nie bierze udziału w wydarzeniach. Obserwuje je z zewnątrz i opisuje bohaterów słowami „on”, „ona”, „oni”.
Narrator wszechwiedzący – narrator, który zna myśli i uczucia wszystkich postaci. Dzięki niemu wiemy, że Kopciuszek ma dobre serce, chociaż macocha tego nie dostrzega.
Dialog – rozmowa między postaciami zapisana wprost w tekście. W Czerwonym KapturkuLudowa baśń o dziewczynce i wilku, spisana m.in. przez Perraulta. rozmowa dziewczynki z wilkiem przebranym za babcię buduje napięcie.
Pointowanie – zakończenie tekstu wyrazistą sceną, która podsumowuje całą historię. Śmierć dziewczynki z zapałkami i jej zamarznięty uśmiech to smutna, ale celowa puenta.
Szczęśliwe zakończenie (happy end) – typowe dla baśni zakończenie, w którym dobry bohater dostaje nagrodę. Brzydkie kaczątkoBaśń Andersena o odrzuceniu i poszukiwaniu własnej tożsamości. zamienia się w łabędzia, a Kopciuszek poślubia księcia.
Bohaterowie baśni
Archetyp – powtarzający się w kulturze wzorzec postaci lub sytuacji. W baśniach to na przykład dobra sierota, zła macocha czy mądry pomocnik.
Pojęcie archetypu wprowadził szwajcarski psychiatra Carl Gustav Jung. Uważał on, że pewne wzorce postaci są zakodowane głęboko w ludzkiej wyobraźni i wspólne dla wszystkich kultur.
Przeciwnik – postać stojąca po stronie zła, która utrudnia bohaterowi osiągnięcie celu. W Czerwonym Kapturku przeciwnikiem jest wilk, a w Kopciuszku zła macocha.
Główny bohater – postać, wokół której toczy się cała akcja. Zazwyczaj jest to osoba dobra, skromna i niesprawiedliwie traktowana na początku historii.
Pomocnik magiczny – postać lub przedmiot o nadprzyrodzonej mocy, wspierający bohatera w trudnych chwilach. Dla Kopciuszka jest to wróżka, a dla młodego młynarczyka tytułowy Kot w butachBaśń o sprytnym kocie, który pomaga swojemu biednemu panu zdobyć bogactwo..
Przemiana bohatera – zmiana, którą przechodzi główna postać w trakcie fabuły. Brzydkie kaczątko nie zmienia swojego charakteru, ale odkrywa swoją prawdziwą tożsamość.
Bohater płaski – postać jednowymiarowa, bez wewnętrznych sprzeczności. Zła macocha jest zawsze zła, a dobra siostra zawsze dobra. Taki zabieg upraszcza świat i pokazuje, co jest właściwe moralnie.
Język i styl baśni
Personifikacja – nadanie ludzkich cech zwierzętom lub przedmiotom. Kot w butach negocjuje, kłamie i planuje jak człowiek.
Animizacja – ożywienie przedmiotów lub zjawisk przyrody, ale bez przypisywania im ludzkiego umysłu. U Andersena płomień zapałki ożywa i pokazuje dziewczynce obrazy z innego świata.
Epitet – barwny przymiotnik, który określa rzeczownik i charakteryzuje postać. Wyrażenia takie jak „zła macocha” czy „piękna królewna” od razu podpowiadają, jak oceniać danego bohatera.
Powtórzenie trójelementowe – typowy dla baśni schemat oparty na liczbie trzy. W opowieściach często pojawiają się trzej bracia, trzy życzenia lub trzy magiczne próby.
Formuła inicjalna – stałe zdanie otwierające baśń, na przykład „Dawno, dawno temu…”. Sygnalizuje ono czytelnikowi wejście w magiczny świat.
Formuła finalna – zdanie kończące historię, najczęściej „I żyli długo i szczęśliwie”. Zamyka ono opowieść i potwierdza zwycięstwo dobra.
Historia i kultura
Motyw wędrowny – element fabuły, który pojawia się w baśniach różnych narodów niezależnie od siebie. Historia o biednej dziewczynie w popiele istnieje w wersji egipskiej, chińskiej i europejskiej.
Literatura ludowa – opowieści tworzone przez prostych ludzi i przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie. Bracia Grimm jeździli po niemieckich wsiach i spisywali te historie, aby ocalić je od zapomnienia.
Romantyzm to epoka literacka z przełomu XVIII i XIX wieku. Pisarze tego okresu cenili uczucia, wyobraźnię oraz ludowe opowieści, w których szukali narodowej tożsamości.
Wersja literacka a ludowa – pierwotne, ludowe wersje baśni były często brutalne i pozbawione szczęśliwego zakończenia. Pisarze tacy jak Perrault czy bracia Grimm nadali im formę literacką, złagodzili treść i dodali morały.
Bajka a baśń – te dwa gatunki bywają często mylone. Różnice między nimi są jednak bardzo wyraźne:
- Bajka (np. autorstwa EzopaStarożytny grecki bajkopisarz, uznawany za twórcę tego gatunku.) to krótka historia, często wierszowana. Jej bohaterami są zazwyczaj zwierzęta, a na końcu znajduje się sformułowany wprost morał.
- Baśń jest dłuższa i pisana prozą. Zawiera elementy magiczne, a nauka płynąca z tekstu wynika z całej opowiedzianej historii.
Filozofia i przesłanie
Dobro i zło – w baśniach te dwie siły są od siebie wyraźnie oddzielone. Nie ma postaci częściowo złych. Taki podział uczy najmłodszych odróżniać właściwe zachowanie od złego.
Sprawiedliwość poetycka – zasada, według której na końcu historii każdy dostaje to, na co zasłużył. Andersen celowo złamał tę regułę w Dziewczynce z zapałkamiBaśń Andersena z 1845 roku, znana z tragicznego zakończenia.. Śmierć niewinnego dziecka była jego protestem przeciwko znieczulicy społecznej.
Symbol – przedmiot lub obraz, który oznacza coś więcej, niż wydaje się na pierwszy rzut oka. Szklany pantofelek Kopciuszka symbolizuje wyjątkowość. Z kolei płomień zapałki u Andersena to symbol kruchej nadziei.