Jagna – młodopolska bohaterka
Jagna Paczesiówna to najbardziej złożona i niejednoznaczna postać w „Chłopach” Władysława Reymonta, wymykająca się sztywnym ramom wiejskiej gromady. Jej niezwykła wrażliwość, artystyczna dusza oraz bierność wobec własnego losu czynią z niej typową bohaterkę epoki Młodej Polski. Odrzucenie materializmu i uleganie niszczycielskim namiętnościom ostatecznie doprowadzają dziewczynę do tragicznego konfliktu z hermetyczną społecznością Lipiec.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Pozycja w rodzinie i małżeństwo z rozsądku
Dziewiętnastoletnia Jagna Paczesiówna wyraźnie odstaje od reszty mieszkańców Lipiec. Jako jedyna córka Dominikowej jest faworyzowana i zwolniona z ciężkich prac gospodarskich. Jej bracia, Szymek i Jędrek, żyją pod twardą ręką matki i muszą wykonywać typowo kobiece obowiązki w domu. Jesienią dziewczyna zostaje żoną najzamożniejszego gospodarza we wsi, starego Macieja Boryny.
Decyzję o ślubie podejmuje za nią matka. Sama Jagna ulega wizji pięknych strojów i sznurów korali, które obiecuje jej przyszły mąż. Nie ma tu miejsca na miłość, a jedynie na chłodną kalkulację Dominikowej.
Młodopolska kobieta fatalna
Uroda dziewczyny budzi powszechny podziw. Gromada widzi w niej kobietę „białą na gębie, a urodną kiej jałowica”. Jagna ma jednak niezwykle kochliwe usposobienie i łatwo ulega męskim namiętnościom. Często wdaje się w romanse, zupełnie nie rozumiejąc własnych motywacji.
W jej kreacji widać wyraźne cechy femme fatale(kobieta fatalna) – popularny w Młodej Polsce motyw uwodzicielskiej kobiety, która przynosi zgubę zakochanym w niej mężczyznom.. Niszczy swoich partnerów, czego najlepszym dowodem jest chorobliwe, destrukcyjne uczucie, jakie wzbudza w Antku Borynie.
Artystyczna dusza i wrażliwość
Pod maską wiejskiej dziewczyny kryje się skomplikowana, niezwykle wrażliwa natura. Jagna biernie uczestniczy w życiu społecznym Lipiec, ale posiada bogate wnętrze. Jej sposób przeżywania świata przypomina wrażliwość młodopolskich artystów. Silnie reaguje na piękno wiosennego krajobrazu oraz grę kościelnych organów.
Potrafi godzinami słuchać opowieści wędrownego dziada Rocha, a następnie przelewać te wizje na papier:
Jagusia zaś była jakby wniebowzięta, tak czuła wszystko głęboko, tak brała w siebie i za taką prawdę miała, że rosło to w niej i stawało przed oczami kiej żywe, że mogła wszystko powycinać z papieru. Dali też jej jakieś pozapisywane karty dzieci, które Rocho nauczał a ona nasłuchując opowiadań wystrzygała po kolei czy to strachy, czy króle, czy upiory, czy smoki, czy inne różności, a tak utrafiała, że każden mógł poznać od wejrzenia.
Wprowadzenie postaci o tak wybujałej wrażliwości do epopei chłopskiej było celowym zabiegiem Reymonta. Jagna uosabia młodopolski konflikt między jednostką wybitną, czującą głębiej (artystą), a filisterskim, skupionym na materii tłumem (gromadą).
Niezrozumienie własnego losu
W zachowaniu bohaterki dominuje niejasność. Ona sama dostrzega, że kierują nią potężne, niezrozumiałe siły. Często wybucha płaczem lub nagle się raduje, nie potrafiąc nazwać swoich emocji. Reymont oddaje ten stan w jej własnych słowach:
(...) taka cichość we mnie rośnie, kieby śmierć przy mnie stojała, a tam mnie cosik porywa, tak ponosi, że tego nieba bym się uwiesiła i z tymi chmurami poniosła w świat.
Taka postawa wpisuje się w dekadentyzmNurt światopoglądowy końca XIX wieku, charakteryzujący się poczuciem bezsensu, biernością i apatią wobec otaczającego świata., choć w przypadku Jagny wynika on raczej z instynktu i natury niż z filozoficznych przemyśleń.
Konflikt z gromadą i tragiczny finał
Paczesiówna całkowicie ignoruje najwyższą wartość w chłopskim świecie – ziemię. Nie obchodzą jej morgi zapisane przez Macieja. W przypływie złości potrafi rzucić dokument z zapisem pod nogi Hance, co wywołuje wściekłość Dominikowej. Brak dbałości o majątek ostatecznie alienuje ją ze społeczności.
Dziewczyna dotkliwie odczuwa samotność. Czuje się ofiarą i w dużej mierze ma rację. Gromada robi z niej kozła ofiarnego, obwiniając ją za wszystkie nieszczęścia spowodowane przez Antka oraz wójtaW realiach pouwłaszczeniowej wsi był to najwyższy urzędnik gminny, często nadużywający swojej władzy i wpływów.. Mężczyźni unikają surowej kary, podczas gdy Jagna zostaje brutalnie potępiona i wywieziona na wozie z gnojem poza granice wsi.
Jej dramat wynika z radykalnej odmienności. Hermetyczny świat Lipiec wymagał bezwzględnego podporządkowania się prawom gromady. Natura Jagny na to nie pozwalała. Zdecydowanie bardziej pasowała do krakowskiego salonu artystycznego niż do surowej, wiejskiej rzeczywistości.