Maciej Boryna – bohater wystylizowany na chłopa-Piasta
Maciej Boryna to centralna postać epopei Władysława Reymonta, uosabiająca mit potężnego chłopa-Piasta i naturalnego przywódcy wiejskiej gromady. Artykuł analizuje jego pozycję majątkową, skomplikowane relacje rodzinne oraz ewolucję od surowego ojca do mitycznego siewcy jednoczącego się z naturą. Omówiono tu również kluczowe cechy charakteru najbogatszego gospodarza w Lipcach, które czynią z niego bohatera autentycznego i tragicznego.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Pozycja majątkowa i konflikt pokoleń
Maciej Boryna to najbogatszy gospodarz w Lipcach i niekwestionowany przywódca lokalnej społeczności. Mimo pięćdziesięciu ośmiu lat zachowuje niezwykłą krzepę fizyczną i twardą ręką zarządza swoim majątkiem. Posiada aż trzydzieści dwa morgiDawna miara powierzchni gruntu, odpowiadająca obszarowi, jaki jeden człowiek mógł zaorać lub skosić w ciągu jednego dnia (ok. 0,56 hektara). doskonałej ziemi, rozległe pastwiska oraz prawo do wyrębu w dworskim lesie. Dorosłe dzieci usilnie namawiają go, aby przekazał im gospodarstwo i przeszedł na wycugDożywotnie utrzymanie i dach nad głową zapewniane staremu chłopu przez dzieci w zamian za przekazanie im ziemi.. Dumny i uparty Maciej kategorycznie odmawia. Broni swojej niezależności, co staje się zarzewiem ostrego konfliktu, zwłaszcza z najstarszym synem, Antkiem.
Boryna mieszka w jednej z najokazalszych chałup we wsi. Zajmuje jej połowę wraz z nastoletnią córką Józką. W drugiej izbie gnieździ się Antek ze swoją żoną Hanką i dziećmi. Maciej ma jeszcze dwoje dorosłych dzieci: Magdę, która wyszła za podstępnego kowala, oraz dwudziestosześcioletniego Grzelę, służącego w carskim wojsku.
Trzecie małżeństwo i zgubna namiętność
Akcja powieści rozpoczyna się niedługo po śmierci drugiej żony Boryny. Gospodarz szybko odczuwa brak kobiecej ręki do prowadzenia tak dużego inwentarza. Za namową sąsiadów postanawia ożenić się po raz trzeci. Wybiera Jagnę Paczesiównę – najpiękniejszą pannę w całych Lipcach. Dziewczyna początkowo budzi w nim potężną namiętność, ale z czasem staje się źródłem największego życiowego utrapienia i wstydu.
Decyzja o ślubie nie wynika wyłącznie z pożądania. Boryna to pragmatyk, dlatego ogromną rolę odgrywa tu posag w postaci pięciu morgów ziemi. Przed ślubem dochodzi do twardych negocjacji majątkowych z matką Jagny, Dominikową. Maciej decyduje się na zapisPrawny akt przekazania części majątku (tu: ziemi) żonie, zabezpieczający jej przyszłość w razie śmierci męża. sześciu morgów dla młodej narzeczonej. W tej scenie doskonale widać, jak chłopska chciwość i przywiązanie do gruntu walczą w nim z obezwładniającym uczuciem do dziewczyny.
Przywódca lipieckiej gromady
Najszacowniejszy lipiecki gospodarz ma niezwykle skomplikowaną psychikę. Bywa zawzięty, gniewliwy i bezwzględny w dążeniu do celu. Początkowo wstrzymuje się od zajęcia stanowiska w sprawie sporu o dworski las, chłodno kalkulując własne zyski. Jego życiowy sukces opiera się na pilnowaniu osobistego interesu. Ten swoisty egoizm łączy się jednak z głębokim poczuciem solidarności z całą gromadąWiejska społeczność, połączona wspólnymi interesami, tradycją i prawami, działająca jako jeden organizm społeczny..
Kiedy nadchodzi krytyczny moment, to właśnie Borynę chłopi wybierają na swojego przywódcę. Maciej staje na czele buntu i prowadzi wieś na bitwę o las z ludźmi dziedzicaWłaściciel ziemski, pan na dworze, często pozostający w konflikcie ekonomicznym z okolicznymi chłopami.. W relacjach z innymi potrafi być sprawiedliwy. Zmienia swój wrogi stosunek do synowej Hanki, gdy dostrzega jej pracowitość i zaradność w zarządzaniu domem podczas jego choroby. Zazwyczaj szuka rozwiązań polubownych, ale w obronie swojej godności i ziemi nie waha się użyć brutalnej siły.
Mit chłopa-Piasta
W kreacji Macieja nie ma cienia poczucia niższości wobec dworu, co było powszechną cechą chłopstwa w tamtej epoce. Rozmawia z dziedzicem jak równy z równym, świadomy swojej potęgi i zakorzenienia w ziemi.
Motyw chłopa-Piasta nawiązuje do legendarnego założyciela polskiej dynastii. W literaturze Młodej Polski symbolizował on odwieczny związek rolnika z ziemią, jego siłę biologiczną, godność oraz prawo do bycia prawdziwym gospodarzem ojczystego gruntu. Reymont celowo nadał Borynie cechy królewskie, by podnieść rangę i znaczenie warstwy chłopskiej.
Widocznie Reymont pragnął w postaci Boryny wykreować chłopa nowego typu: wolnego, wyzbytego kompleksów. Dlatego raz po raz podkreśla on, że Maciej Boryna „na odwiecznych kmiecych rolach siedział, z dziada pradziada we wsi był”(...). To w całej pełni spadkobierca odwiecznej, piastowskiej tradycji. Ale to zarazem człowiek nowy. (Franciszek Ziejka)
Mityczny wymiar postaci osiąga punkt kulminacyjny w słynnej scenie śmierci. Półprzytomny Boryna wymyka się nocą z chałupy. Jako gospodarz-siewca wychodzi po raz ostatni na pole, nabiera ziemię w koszulę i symbolicznym gestem rozsiewa ją po rolach. Umiera na własnym gruncie, ostatecznie jednocząc się z naturą.
Tyle w nim siły woli, tyle panowania nad sobą, tyle poczucia własnej wartości nakazującego mu się z nieszczęściem, którego sobie lekkomyślnie napytał, ukrywać, by nie dostał się na niestrudzony pytel plotkarskich języków. Kreacja, w postępkach codziennych ujęta na sposób homerycki, w czasie długiej choroby ulega przekształceniu, chłop mający coś «z króla Piasta» nabiera blasków «świątka» symbolizującego trwały związek z ziemią, z której wyszedł, na której żył, do której nieuchronnie wrócić musi. (Julian Krzyżanowski)
Mimo porywczego charakteru i twardego serca, Boryna pozostaje bohaterem pozytywnym. Imponuje godnością w znoszeniu fizycznego cierpienia i zdrad rodzinnych. Reymont pokazał wiele twarzy Macieja: hojnego ojca, wyrachowanego gospodarza, charyzmatycznego przywódcę i upokorzonego męża. Ta różnorodność ról społecznych i emocji tworzy spójny portret psychologiczny człowieka z krwi i kości.