Zbiorowość jako bohater "Chłopów"

Lipiecka społeczność jako żywy organizm

Tytuł powieści Władysława Reymonta nie pozostawia złudzeń. Główną osią fabuły nie są losy pojedynczych osób, ale bohater zbiorowyGrupa ludzi pełniąca w utworze funkcję głównej postaci, zjednoczona wspólnym celem, losem lub systemem wartości. – gromada chłopska z Lipiec. Niezależnie od tego, czy narrator skupia się na romansie Antka, czy na rozterkach Macieja Boryny, zawsze ukazuje te wydarzenia na tle życia całej wsi. Indywidualne postaci funkcjonują tu przede wszystkim jako reprezentanci konkretnych postaw i warstw społecznych.

Reymont często określa tę zbiorowość mianem „narodu” lub „ludu”. Traktuje ją jako nierozerwalną całość. Życie w Lipcach toczy się w rytmie wyznaczanym przez pory roku. Gromada wspólnie pracuje w polu, świętuje, modli się i bawi. Masowe sceny – wykopki, jarmarki, wesela czy procesje – budują obraz społeczności zjednoczonej wobec natury i Boga.

Reymont nie ukrywał nigdy, że chodziło mu w „Chłopach” nade wszystko o wydobycie na wierzch relacji wiążących wiejską gromadę, przeobrażających ją w jedną spójną całość. To prawda, że każdy z wprowadzonych na karty utworu bohaterów żyje swoim własnym życiem. Ale przecież każdy z nich żyje w ścisłych związkach z innymi. Życie każdego podporządkowane jest nadrzędnemu układowi wzajemnych zależności. (F. Ziejka)

Wewnętrzna hierarchia i surowe prawa

Choć z zewnątrz gromada wydaje się monolitem, w rzeczywistości jest mocno zróżnicowana. Wieś dzieli się według jasnego klucza majątkowego i wiekowego. Na szczycie drabiny stoją bogaci gospodarze. Niżej znajdują się małorolni, a na samym dole wegetują komornicyNajbiedniejsza warstwa chłopów, pozbawiona własnej ziemi i domu, wynajmująca kąt u bogatszych gospodarzy w zamian za pracę. oraz parobcy. Ta hierarchia jest święta. Akceptacja swojego miejsca w szeregu to warunek przetrwania w grupie.

Przynależność do społeczności wymaga bezwzględnego posłuszeństwa. Gromada posiada własny, niepisany kodeks moralny. Kto go łamie, naraża się na gniew ogółu. Jednostka nie ma szans w starciu z wolą większości. Widać to wyraźnie w finale powieści, gdy wieś solidarnie wymierza sprawiedliwość Jagnie, brutalnie wyrzucając ją poza swój obręb.