Narracja w „Chłopach”
Sposób prowadzenia narracji w „Chłopach” Władysława Reymonta to jedno z najbardziej złożonych zjawisk w polskiej literaturze, łączące wiejską gwarę z poetyckim językiem epoki. Badacze tacy jak Kazimierz Wyka wyróżniają w powieści trzy odmienne głosy opowiadacza, od wiejskiego gaduły po młodopolskiego stylizatora. Inni literaturoznawcy widzą w tym zabiegu jednego, wszechstronnego narratora, który płynnie zmienia maski, tworząc unikalną syntezę prozy początku XX wieku.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Koncepcja trzech narratorów według Kazimierza Wyki
Według wybitnego historyka literatury, Kazimierza Wyki, w powieści Reymonta nie słyszymy jednego, spójnego głosu. Badacz wyodrębnił trzy odrębne typy narratorów, którzy na zmianę relacjonują wydarzenia w Lipcach:
- Realistyczny obserwator – to chłop, który patrzy na wieś z pewnego dystansu. Opisuje zdarzenia rzeczowo, posługując się poprawnym językiem literackim, do którego wplata jedynie domieszkę gwaryTerytorialna odmiana języka, charakterystyczna dla danej wsi lub regionu, różniąca się od języka ogólnonarodowego słownictwem i wymową..
- Wsiowy gaduła – typowy gawędziarz, który żyje sprawami gromady. Cechuje go ogromne zaangażowanie emocjonalne w opowiadane historie. Jego język jest przesycony autentycznym słownictwem ludowym i naśladuje naturalny rytm wiejskiej mowy.
- Młodopolski stylizator – głos odpowiedzialny za poetyckie, malarskie opisy przyrody oraz głębokie analizy ludzkich namiętności. Ten narrator posługuje się wyrafinowanym, zjawiskowym językiem literackim. Wprowadza do tekstu liryzm, subiektywizm i plastyczność obrazowania. Często wnika w umysły bohaterów, przyjmując ich perspektywę.
To właśnie niesamowita warstwa językowa i nowatorska narracja zadecydowały o przyznaniu Reymontowi literackiej Nagrody Nobla w 1924 roku. Szwedzka Akademia doceniła epicki rozmach dzieła, który autor osiągnął, mistrzowsko łącząc chłopską mowę potoczną z najwyższych lotów poezją prozą.
Jeden opowiadacz w wielu maskach – polemika Franciszka Ziejki
Tezom Wyki przeciwstawił się inny znany literaturoznawca, Franciszek Ziejka. Uważa on, że w „Chłopach” występuje tylko jeden opowiadacz, który płynnie wchodzi w coraz to nowe role. Ziejka udowadnia, że żaden z trzech głosów wyróżnionych przez Wykę nigdy nie pojawia się w powieści w czystej, wyizolowanej formie. Głosy te nieustannie się przenikają.
Reymont osiąga ten efekt, stosując mistrzowsko mowę pozornie zależnąZabieg polegający na wpleceniu myśli i słów bohatera bezpośrednio w narrację, bez użycia cudzysłowu. Narrator mówi w trzeciej osobie, ale przyjmuje punkt widzenia postaci.. Narrator zaciera granicę między własnym komentarzem a myślami mieszkańców Lipiec. Kolejną cechą charakterystyczną tej narracji jest skłonność do „bogatego mówienia”. Pisarz celowo gromadzi obok siebie słowa bliskoznaczne, zestawia synonimiczne zdania i stosuje liczne powtórzenia, aby oddać specyficzny, powolny rytm chłopskiej gawędy.
Synteza literackich tradycji
Sposób opowiadania w epopei Reymonta nie ogranicza się do jednej konwencji. W tekście wyraźnie pobrzmiewają echa różnych epok literackich. Znajdziemy tu klasyczny obiektywizm w relacjonowaniu prac polowych, romantyczną wiarę w potęgę natury oraz młodopolskiEpoka literacka (1890–1918) charakteryzująca się m.in. nastrojowością, symbolizmem, chłopomanią i dążeniem do syntezy sztuk (np. malarskością w literaturze). zachwyt nad zjawiskami przyrody.
Podsumowując ten fenomen, Franciszek Ziejka ujął to w jednym, trafnym zdaniu:
„To swoista synteza, summa doświadczeń prozy polskiej początku wieku XX”.